Nhiều ngôi sao lớn của Hollywood thế kỷ 20 là con em các gia đình nhập cư từ châu Âu, và phần lớn họ vào nghề bằng một cái tên khác tên khai sinh. Kirk Douglas sinh ra là Issur Danielovitch, Tony Curtis là Bernard Schwartz, Fred Astaire là Frederick Austerlitz, Edward G. Robinson là Emanuel Goldenberg, Hedy Lamarr là Hedwig Kiesler.
Lý do chung là thị trường: hãng phim, nhà hát và chính người nghệ sĩ muốn một cái tên ngắn, dễ đọc với khán giả nói tiếng Anh. Nhưng câu chuyện không chỉ có vậy. Với nhiều người, đổi tên là một quyết định giằng co giữa cơ hội nghề nghiệp và gốc gác gia đình. Có người sau này trở thành người kể chuyện về tên cũ, có người để nghệ danh thay hẳn họ của cả dòng họ.
Bài này kể các trường hợp có dữ kiện chắc chắn, rồi tách bạch một hiểu lầm rất phổ biến: rằng nhân viên ở trạm nhập cư Ellis Island đã tự ý đổi tên người mới đến.
Kirk Douglas: từ Issur Danielovitch đến một cái tên hai âm tiết
Kirk Douglas sinh năm 1916 ở thị trấn Amsterdam, bang New York, trong một gia đình nhập cư từ vùng đất khi đó thuộc Đế quốc Nga, nay thuộc Belarus. Tên khai sinh của ông là Issur Danielovitch; thời nhỏ ông được gọi là Izzy Demsky, theo họ mà gia đình dùng ở Mỹ. Như vậy, trước khi có nghệ danh, ông đã sống với hai cái tên.
Theo tự truyện và các tiểu sử, ông đổi sang Kirk Douglas khi còn là diễn viên kịch trẻ ở New York, và dùng tên này chính thức khi phục vụ trong Hải quân Mỹ thời Thế chiến II. Sau chiến tranh, ông vào Hollywood, nổi lên với Champion (1949) và đóng những vai lớn như trong Spartacus (1960). Ông mất năm 2020, thọ 103 tuổi.
Ông từng viết về cảm giác phức tạp với cái tên mới: nó mở cửa cho sự nghiệp, nhưng đồng thời che đi nguồn gốc mà ông về sau muốn nói to lên. Hệ quả dài hạn rõ nhất là cái tên đã đi vào dòng họ: con trai ông, Michael Douglas, sinh ra với họ Douglas. Đây là dạng nghệ danh "nuốt" tên thật: tên nghề không còn là lớp áo khoác ngoài, mà thành họ pháp lý của một gia đình mới.
Fred Astaire và Tony Curtis: hai thời, hai cách đổi tên
Fred Astaire sinh năm 1899 ở Omaha, bang Nebraska, tên khai sinh Frederick Austerlitz; cha ông là người nhập cư từ Áo. Ông và chị gái Adele bắt đầu múa từ nhỏ trong các chương trình tạp kỹ, và gia đình đổi họ thành Astaire cho cặp múa của hai chị em. Cái tên này có trước Hollywood rất lâu: hai chị em đã là ngôi sao Broadway trong thập niên 1920. Khi Adele rời sân khấu, Fred đi một mình sang điện ảnh và trở thành biểu tượng phim ca vũ với chuỗi phim đóng cặp cùng Ginger Rogers trong thập niên 1930. Ông mất năm 1987.
Tony Curtis sinh năm 1925 ở khu Bronx, New York, tên khai sinh Bernard Schwartz, cha mẹ là người nhập cư từ Hungary. Ông ký hợp đồng với hãng Universal cuối thập niên 1940. Những vai đầu tiên ông được ghi là Anthony Curtis, rồi sau đó rút thành Tony Curtis. Ông được nhớ tới qua Some Like It Hot (1959) và nhiều vai khác, và mất năm 2010.
So hai trường hợp, có thể thấy sự khác biệt giữa hai thời. Gia đình Astaire đổi tên từ trong giới tạp kỹ, nơi các gia đình tự quyết theo kinh nghiệm sân khấu. Tony Curtis đổi tên trong guồng máy hãng phim, nơi tên mới là một phần của hồ sơ quảng bá. Kết quả đều là một cái tên ngắn, hai âm tiết cho tên riêng, hai âm tiết cho họ, dễ in và dễ gọi.
Thêm những ngôi sao gốc nhập cư đổi tên
Ngoài ba người trên, nhiều tên tuổi khác cùng thời có câu chuyện tương tự. Bảng chỉ gồm những trường hợp có tên khai sinh được ghi nhận rộng rãi.
| Nghệ danh | Tên khai sinh | Nơi sinh | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Edward G. Robinson (1893–1973) | Emanuel Goldenberg | Bucharest, Romania | Giữ chữ cái đầu "E. G." trong tên mới |
| Paul Muni (1895–1967) | Muni Weisenfreund | Lemberg, nay là Lviv, Ukraina | Giữ tên gọi Muni làm họ nghệ danh |
| Hedy Lamarr (1914–2000) | Hedwig Eva Maria Kiesler | Vienna, Áo | Tên do lãnh đạo hãng MGM đặt khi bà sang Mỹ |
| Lauren Bacall (1924–2014) | Betty Joan Perske | New York | Họ nghệ danh lấy từ họ bên mẹ, chỉnh cách viết |
| Kirk Douglas (1916–2020) | Issur Danielovitch | Amsterdam, New York | Nghệ danh thành họ của gia đình |
| Tony Curtis (1925–2010) | Bernard Schwartz | New York | Đổi trong hợp đồng hãng phim |
Trường hợp Edward G. Robinson có một chi tiết nhỏ mà tinh: ông chọn tên mới nhưng giữ chữ "G." như một dấu vết của họ Goldenberg. Cách này cho phép tên nghề thân thuộc với khán giả mà người nghệ sĩ vẫn giữ một sợi dây với gốc.
Hedy Lamarr đáng nhớ không chỉ vì cái tên. Bà cùng nhà soạn nhạc George Antheil được cấp bằng sáng chế năm 1942 về kỹ thuật nhảy tần số cho điều khiển vô tuyến, ý tưởng mà về sau được nhắc nhiều trong lịch sử truyền thông không dây. Đây là ví dụ nghệ danh và tên thật có thể ghi hai mảng đời khác nhau: tên trên bằng sáng chế là tên pháp lý của bà khi đó.
Sân khấu tạp kỹ: nơi nhiều nghệ danh được rèn trước khi lên phim
Trước khi điện ảnh có tiếng (cuối thập niên 1920), con đường phổ biến nhất vào nghề biểu diễn ở Mỹ là tạp kỹ (vaudeville): những chương trình gồm nhiều tiết mục ngắn như hát, múa, hài, ảo thuật, đi lưu diễn liên tục qua các rạp trong một hệ thống. Rất nhiều nghệ sĩ con em nhập cư bắt đầu ở đây, vì nghề không đòi bằng cấp và trả tiền theo tuần.
Môi trường ấy tạo ra áp lực đặt tên riêng. Tên tiết mục được in trên bảng chương trình của từng rạp, đọc to bởi người dẫn, và phải đủ khác để quản lý rạp nhớ khi xếp lịch. Các gia đình diễn chung thường đặt một họ sân khấu cho cả nhóm, như nhà Astaire. Tên hay được đổi theo kinh nghiệm: tiết mục nào ăn khách với một cái tên thì giữ, không thì đổi ở mùa diễn sau.
Vì vậy, khi những nghệ sĩ này bước sang điện ảnh, nhiều người đã mang theo một nghệ danh được "thử lửa" qua hàng trăm buổi diễn. Hãng phim chỉ phải đặt tên mới cho những người đến thẳng từ trường học, nhà hát kịch hay từ nước ngoài. Đây là lý do khi đọc tiểu sử, bạn nên xem nghệ danh xuất hiện từ lúc nào: tên có trước hãng phim thường là lựa chọn của chính nghệ sĩ hoặc gia đình, tên có sau hợp đồng thì thường là quyết định của hãng.
Hiểu lầm: "nhân viên Ellis Island đã đổi tên người nhập cư"
Một câu chuyện rất phổ biến kể rằng nhân viên ở trạm Ellis Island, New York, không đọc được tên dài nên tự viết một tên khác vào sổ, và gia đình mang tên đó từ đấy. Các nhà nghiên cứu lịch sử nhập cư Mỹ đã nhiều lần bác bỏ cách hiểu này.
| Câu chuyện hay kể | Thực tế được giới nghiên cứu ghi nhận |
|---|---|
| Nhân viên trạm tự ghi tên mới vào sổ. | Danh sách hành khách được lập ở cảng xuất phát, trên tàu; nhân viên trạm chỉ đối chiếu với danh sách đó. |
| Người nhập cư không có tiếng nói trong tên mình. | Trạm có phiên dịch nhiều thứ tiếng; phần lớn việc đổi tên diễn ra sau, do chính người nhập cư chọn khi đi học, đi làm hoặc nhập quốc tịch. |
| Tên bị đổi "trong một ngày". | Thường là quá trình nhiều năm: tên được đánh vần lại, rút gọn, dịch nghĩa, cho đến khi thành tên dùng hằng ngày. |
| Nghệ sĩ đổi tên chỉ vì bị ép. | Có trường hợp do hãng yêu cầu, nhưng nhiều nghệ sĩ hoặc gia đình tự đổi từ trước, như nhà Astaire. |
Phân biệt điều này quan trọng khi bạn kể chuyện tên của người khác. Câu "tên ông bị đổi ở cảng" nghe hấp dẫn nhưng thường sai. Cách viết an toàn là: "gia đình dùng họ X ở Mỹ", hoặc "ông đổi sang nghệ danh Y khi vào nghề", trừ khi có nguồn tiểu sử ghi rõ hơn.
Cái giá và giá trị của việc đổi tên
Đổi tên mở cửa nghề nghiệp, nhưng nhiều nghệ sĩ cùng thời kể lại cảm giác như phải để một phần của mình ở lại ngoài trường quay. Một số người về sau công khai nói nhiều hơn về gốc gác, viết tự truyện dùng cả tên khai sinh, như một cách nối lại hai cái tên. Kirk Douglas là ví dụ rõ: cuốn tự truyện của ông mang tựa The Ragman's Son, nói về người cha làm nghề buôn đồ cũ.
Từ nửa sau thế kỷ 20, xu hướng ngược lại xuất hiện. Nhiều diễn viên giữ họ dài, khó đọc, và chính sự khác biệt ấy giúp họ được nhớ. Khán giả quen dần với tên đa dạng, công cụ tìm kiếm không cần tên ngắn, và hãng phim không còn quyền quyết tên diễn viên. Nghĩa là lý do thị trường để đổi tên yếu đi rất nhiều.
Với người làm nghề hôm nay, nhất là người Việt muốn làm việc với khán giả quốc tế, câu hỏi không còn là "tên có nghe giống người bản xứ không" mà là "tên có đọc được, gõ được, tìm được không". Một cái tên Việt có dấu vẫn đi ra thế giới được nếu bạn quyết định dạng viết không dấu thống nhất và dạy người khác cách đọc. Đổi tên để "hoà nhập" nên là lựa chọn có cân nhắc, không phải phản xạ.
Khi nghệ danh thành họ gia đình: nên nghĩ gì trước
Đổi tên pháp lý là bước khác hẳn dùng nghệ danh. Nhiều nghệ sĩ dùng nghệ danh cả đời mà không đổi giấy tờ. Đổi pháp lý ảnh hưởng tới con cái, hồ sơ học tập, tài sản; ở Việt Nam việc thay đổi họ tên trên giấy tờ có điều kiện riêng theo luật hộ tịch và dân sự hiện hành, cần hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Con cái có thể muốn hoặc không muốn mang tên nghề. Trường hợp gia đình Douglas cho thấy tên nghề có thể thành tài sản chung. Nhưng con cái cũng có thể muốn tách khỏi cái bóng ấy; nên để chúng có lựa chọn.
Giữ hồ sơ về tên khai sinh. Khi tên nghề lấn át tên thật, những giấy tờ cũ dễ bị bỏ quên. Lưu một bản ghi chép về tên khai sinh, các tên đã dùng và thời gian dùng giúp ích cho thủ tục, thừa kế, và cho người viết tiểu sử sau này.
Kể câu chuyện tên bằng giọng của chính mình. Nếu không, người khác sẽ kể thay, có khi kèm giai thoại sai. Nhiều nghệ sĩ cổ điển mất quyền kể chuyện này vì phòng quảng bá viết trước.
Câu hỏi thường gặp
Có phải người nhập cư Mỹ bị đổi tên ngay khi đến Ellis Island?
Đây là hiểu lầm phổ biến. Danh sách hành khách được lập ở cảng đi, nhân viên trạm đối chiếu theo danh sách đó và có phiên dịch. Phần lớn việc đổi tên diễn ra về sau, do chính gia đình chọn khi hoà nhập.
Kirk Douglas tên thật là gì?
Tên khai sinh của ông là Issur Danielovitch; lúc nhỏ ông được gọi là Izzy Demsky theo họ gia đình dùng ở Mỹ. Ông dùng tên Kirk Douglas từ trước khi vào Hollywood và tên này về sau thành họ của gia đình.
Vì sao Edward G. Robinson giữ chữ G trong tên?
Tên khai sinh của ông là Emanuel Goldenberg. Theo các tiểu sử, chữ G được giữ như dấu nối với họ cũ khi ông chọn họ Robinson. Đây là cách hay để tên mới vẫn còn liên hệ với gốc.
Ngày nay diễn viên có còn phải đổi tên để vào Hollywood không?
Không có yêu cầu như vậy. Hãng phim không còn quyền quyết tên diễn viên theo hợp đồng dài hạn, và nhiều diễn viên nổi tiếng giữ tên khai sinh dài hay khó đọc. Đổi hay không là lựa chọn cá nhân.
Người Việt làm nghề ở nước ngoài có nên đổi sang tên tiếng Anh?
Không bắt buộc. Nhiều người giữ tên Việt dạng không dấu và chỉ thêm tên gọi thân mật trong giao tiếp. Nên ưu tiên một dạng viết thống nhất, dễ gõ, và chuẩn bị cách hướng dẫn người khác đọc tên mình.
Nghệ danh có thể ghi trên bằng sáng chế hay giấy tờ không?
Giấy tờ pháp lý như bằng sáng chế, hợp đồng thường ghi tên pháp lý. Trường hợp Hedy Lamarr cho thấy tên trên bằng sáng chế là tên pháp lý của bà lúc đó. Ở Việt Nam, cách ghi nghệ danh trên giấy tờ nên hỏi cơ quan cấp và luật sư.