Harry Houdini sinh năm 1874 ở Budapest với tên Erik Weisz; khi gia đình sang Mỹ, tên ông được viết thành Ehrich Weiss. Nghệ danh "Houdini" mượn từ tên ảo thuật gia Pháp Jean-Eugène Robert-Houdin, người ông ngưỡng mộ thời trẻ, còn "Harry" phát triển từ biệt danh "Ehrie" trong gia đình.
Ảo thuật và xiếc là hai nghề mà nghệ danh gần như bắt buộc. Người biểu diễn bán một ảo giác, một sự kỳ lạ, nên cái tên phải gợi điều phi thường từ trước khi màn nhung kéo lên. Thời hoàng kim của sân khấu tạp kỹ và xiếc lưu động, cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, sinh ra rất nhiều tên kiểu "Đại sư", "Giáo sư", tên nghe ngoại quốc, hoặc tên mượn lại của bậc thầy đi trước.
Bài này kể các trường hợp có dữ kiện chắc chắn, rồi rút ra những công thức đặt tên của nghề, và mặt trái khi một cái tên được dựng quá xa sự thật.
Từ Erik Weisz đến Harry Houdini: dòng thời gian
Câu chuyện tên của Houdini là ví dụ hiếm hoi mà cả tên riêng lẫn họ nghệ danh đều có nguồn gốc rõ ràng.
- 1874: sinh ở Budapest, tên Erik Weisz.
- 1878: gia đình di cư sang Mỹ, sống ở Appleton, bang Wisconsin, rồi chuyển tới New York. Tên được viết theo kiểu Đức là Ehrich Weiss; trong nhà cậu được gọi là "Ehrie".
- Tuổi thiếu niên: đọc cuốn hồi ký của Robert-Houdin và say mê nghề ảo thuật. Theo cách giải thích phổ biến, cậu thêm chữ "i" vào cuối tên Houdin, với ý nghĩa "giống Houdin", để tạo thành Houdini. "Ehrie" thành "Harry".
- 1890s: biểu diễn trong các chương trình tạp kỹ và gánh xiếc nhỏ, ban đầu cùng em trai Theodore, người về sau cũng làm ảo thuật với nghệ danh Hardeen.
- Đầu thế kỷ 20: nổi tiếng khắp châu Âu và Mỹ với các màn thoát khỏi còng, xích, thùng nước, áo trói.
- 1908: xuất bản cuốn sách công kích chính Robert-Houdin, cho rằng thần tượng thời trẻ đã nhận công những phát minh của người khác.
- 1926: mất ngày 31 tháng 10.
Chi tiết năm 1908 rất đáng suy ngẫm: Houdini đã mang tên người khác suốt sự nghiệp, rồi lại viết sách hạ bệ chính người đó. Cái tên mượn thì không trả lại được. Đây là rủi ro của mọi nghệ danh "ăn theo" một bậc thầy: tên của bạn sẽ mãi gắn với người ấy, kể cả khi bạn đổi cách nhìn về họ.
Robert-Houdin: người thợ đồng hồ ghép họ vợ vào tên mình
Bản thân Robert-Houdin cũng là một nghệ danh. Ông sinh năm 1805 ở Blois, Pháp, tên khai sinh Jean-Eugène Robert, con một người thợ đồng hồ và học nghề đồng hồ. Khi kết hôn với Josèphe Cécile Houdin, con gái một người thợ đồng hồ khác, ông ghép họ vợ vào họ mình thành Robert-Houdin. Cách ghép họ này có tiền lệ trong xã hội Pháp thời đó và giúp ông phân biệt với những người họ Robert khác.
Ông mở nhà hát ảo thuật riêng ở Paris giữa thế kỷ 19 và đưa ảo thuật lên sân khấu theo lối thanh lịch: trang phục dạ hội như khán giả, sân khấu gọn, đạo cụ cơ khí tinh xảo nhờ tay nghề đồng hồ. Nhiều người trong nghề coi ông là người định hình hình ảnh ảo thuật gia sân khấu hiện đại. Ông mất năm 1871.
Trường hợp này cho thấy một cách đặt tên nghề ít gặp với người Việt nhưng phổ biến ở nhiều nước phương Tây: ghép họ. Nó tạo ra một tên dài hơn tên khai sinh, ngược với xu hướng rút gọn, nhưng đổi lại có được một tên riêng biệt, khó trùng, lại mang dấu ấn gia đình. Và chính vì cái tên ấy riêng biệt mà một cậu bé ở Mỹ có thể mượn nó để làm nên một nghệ danh khác.
Khi nghệ danh là một nhân vật: Chung Ling Soo
Trường hợp nổi tiếng và gây tranh cãi nhất về nghệ danh trong ảo thuật là Chung Ling Soo. Người biểu diễn dưới tên này là William Ellsworth Robinson (1861–1918), một ảo thuật gia người Mỹ. Ông dựng cả một nhân vật "ảo thuật gia Trung Hoa": trang phục, cách hoá trang, phong thái trên sân khấu, và gần như không nói trước khán giả, để không lộ giọng.
Cái tên và hình ảnh được dựng theo phong cách của một ảo thuật gia Trung Quốc có thật cùng thời là Ching Ling Foo, người đã lưu diễn thành công ở Mỹ. Hai bên từng tranh cãi công khai về việc ai là "bản gốc". Robinson biểu diễn dưới nhân vật này nhiều năm ở châu Âu, đặc biệt ở Anh.
Năm 1918, trong một buổi diễn ở London, ông bị thương nặng khi thực hiện tiết mục bắt đạn do đạo cụ trục trặc và qua đời. Chỉ sau tai nạn, nhiều khán giả mới biết người đứng sau Chung Ling Soo không phải người Trung Quốc.
Ngày nay, trường hợp này được nhắc như ví dụ về giới hạn của nghệ danh: một nghệ danh có thể là nhân vật, nhưng dựng nhân vật bằng cách mượn bản sắc dân tộc của người khác là điều khán giả và giới nghề hiện đại nhìn rất khác so với một thế kỷ trước. Đặt nghệ danh hôm nay, bạn có thể sáng tạo một persona, nhưng nên tránh mượn danh tính của một cộng đồng mà mình không thuộc về.
Khi tên đã nổi: Houdini và những cái tên nhái theo
Thành công của Houdini kéo theo một làn sóng người diễn bắt chước các màn thoát thân, nhiều người dùng tên na ná để hưởng tiếng. Đầu thế kỷ 20, chương trình tạp kỹ ở Mỹ và châu Âu có không ít "vua thoát thân" với những cái tên gợi nhớ tới ông. Theo những gì được kể lại rộng rãi trong các tiểu sử, Houdini rất để tâm tới việc này và thường thách thức công khai những người bắt chước.
Ở đây có một chi tiết đáng chú ý về em trai ông, Theodore, người diễn với nghệ danh Hardeen. Các tiểu sử thường kể rằng hai anh em đã tính toán để Hardeen hoạt động ở những thị trường riêng, như một "đối thủ" trong nhà, để những khán giả muốn xem màn thoát thân đến với người cùng gia đình thay vì kẻ nhái. Dù chi tiết kế hoạch có được tô vẽ hay không, nó cho thấy một cách nghĩ rất hiện đại về tên: khi tên đã có giá trị, việc giữ nó cũng quan trọng như việc biểu diễn.
Thời đó chưa có hệ thống nhãn hiệu, xác minh tài khoản hay báo cáo mạo danh như hôm nay, nên nghệ sĩ chỉ có thể dựa vào tiếng tăm và sự đối đầu trực tiếp. Ngày nay, người làm nghề có thêm công cụ pháp lý và quy trình của nền tảng; những phần này có bài riêng trong mục pháp lý và mục giữ, bảo vệ nghệ danh trên mạng.
Nghệ danh trong rạp xiếc: người đi dây, chú hề, người bay
Nghệ sĩ xiếc cũng sống bằng tên. Bảng dưới đây gom những trường hợp có dữ kiện được ghi nhận rộng rãi trong lịch sử xiếc châu Âu và Bắc Mỹ.
| Nghệ danh | Tên khai sinh | Tiết mục, dấu mốc | Kiểu tên |
|---|---|---|---|
| Blondin (1824–1897) | Jean-François Gravelet | Đi dây qua hẻm thác Niagara năm 1859 | Tên một chữ, dễ hô to |
| Grock (1880–1959) | Charles Adrien Wettach | Chú hề Thuỵ Sĩ, chơi nhiều nhạc cụ trên sân khấu | Tên một âm tiết, nghe như tiếng động |
| Coco the Clown (1900–1974) | Nicolai Poliakoff | Chú hề sinh ở Latvia, nổi tiếng ở rạp xiếc Anh | Tên lặp âm, dễ nhớ với trẻ em |
| Zazel | Rossa Matilda Richter | Năm 1877, ở tuổi 17, được bắn từ "khẩu pháo" ở London | Tên lạ, gợi điều kỳ bí |
| The Great Lafayette (1871–1911) | Sigmund Neuberger | Ảo thuật gia sân khấu lớn, mất trong vụ cháy nhà hát ở Edinburgh | Danh xưng "The Great" + tên Pháp |
| Dante (1883–1955) | Harry August Jansen | Ảo thuật gia gốc Đan Mạch, lưu diễn khắp thế giới | Mượn tên một nhân vật lịch sử |
Có thể thấy tên trong xiếc thường ngắn hơn cả tên điện ảnh: một chữ, một âm tiết, hoặc lặp âm. Lý do khá thực tế: tên phải hô to được giữa tiếng nhạc và tiếng vỗ tay dưới mái lều lớn, và phải nhớ được với khán giả mọi lứa tuổi, nhất là trẻ em.
Công thức đặt tên của nghề ảo thuật và xiếc
Danh xưng phóng đại. "The Great", "Đại sư", "Giáo sư" đứng trước tên. Nó báo trước cho khán giả rằng đây là màn trình diễn hoành tráng. Công thức này nay đã cũ ở nhiều nơi, nhưng vẫn hợp với một số phong cách cổ điển.
Tên nghe ngoại quốc hoặc bí ẩn. Khán giả thời đó gắn ảo thuật với những vùng đất xa xôi. Tên lạ tạo cảm giác bí ẩn. Như trường hợp Chung Ling Soo cho thấy, đây cũng là chỗ dễ trượt sang việc mượn bản sắc người khác.
Mượn tên bậc thầy. Houdini là ví dụ thành công nhất, nhưng cái tên mãi gắn với Robert-Houdin. Hôm nay, đặt tên na ná một ảo thuật gia đang hoạt động còn có thể gây tranh chấp.
Tên một chữ. Blondin, Grock, Dante: ngắn, hô được, dễ in. Với người làm ảo thuật, biểu diễn đường phố hôm nay, tên một chữ vẫn là lựa chọn mạnh, miễn là kiểm trùng kỹ.
Tên gia đình xiếc. Nhiều gánh xiếc là gia đình nhiều thế hệ, dùng chung một họ sân khấu. Tên như vậy là tài sản chung, nên cần thoả thuận rõ ai được dùng khi các thành viên tách ra.
Người làm ảo thuật hôm nay: dùng gì từ công thức cũ
Nhiều công thức thời hoàng kim vẫn dùng được, nhưng cần điều chỉnh theo môi trường mới. Trước hết là khung biểu diễn: ảo thuật sân khấu lớn, ảo thuật gần ở bàn tiệc, ảo thuật trên video ngắn là ba môi trường khác nhau. Danh xưng phóng đại có thể hợp sân khấu lớn, nhưng nghe gượng khi bạn đứng cách khách nửa mét. Tên gần gũi, dễ gọi khi trò chuyện sẽ hợp hơn với ảo thuật gần.
Thứ hai là tìm kiếm. Tên một chữ như Blondin hay Grock từng nổi bật giữa bảng chương trình, nhưng hôm nay một chữ thông dụng sẽ chìm giữa hàng triệu kết quả. Nếu muốn tên ngắn, hãy chọn một chữ ít gặp, hoặc ghép tên với một từ chỉ nghề.
Thứ ba là sự trung thực với khán giả. Ảo thuật là nghệ thuật đánh lừa có thoả thuận: khán giả biết mình đang xem một màn trình diễn. Nghệ danh gợi quyền năng siêu nhiên thật, hay mượn danh tính một cộng đồng khác, phá vỡ thoả thuận ấy và dễ gây phản cảm. Trường hợp Chung Ling Soo là lời nhắc đã có từ hơn một thế kỷ.
Cuối cùng, nếu bạn làm cùng gia đình hay một nhóm, hãy thoả thuận từ đầu ai giữ tên chung. Các gánh xiếc gia đình nhiều đời từng gặp tranh chấp khi tách đoàn, và nghề ảo thuật nhóm cũng vậy.
Câu hỏi thường gặp
Houdini tên thật là gì?
Harry Houdini sinh năm 1874 ở Budapest với tên Erik Weisz, sang Mỹ được viết là Ehrich Weiss. Nghệ danh Houdini lấy từ tên ảo thuật gia Pháp Robert-Houdin, còn Harry phát triển từ biệt danh Ehrie.
Houdini có anh em làm ảo thuật không?
Có. Em trai ông, Theodore, cũng làm ảo thuật với nghệ danh Hardeen, từng biểu diễn cùng anh thời đầu rồi đi diễn riêng. Đây là ví dụ hai anh em dùng hai nghệ danh khác nhau dù chung nghề.
Robert-Houdin có phải tên thật?
Không hoàn toàn. Ông sinh ra là Jean-Eugène Robert và ghép họ của vợ, Houdin, vào họ mình khi kết hôn. Từ đó ông được biết đến với cái tên ghép Robert-Houdin.
Chung Ling Soo là ai?
Đó là nghệ danh và nhân vật sân khấu của ảo thuật gia người Mỹ William Ellsworth Robinson, người hoá thân thành một ảo thuật gia Trung Hoa. Ông mất năm 1918 sau tai nạn trong tiết mục bắt đạn ở London.
Người làm ảo thuật hôm nay có nên dùng danh xưng "The Great" hay "Đại sư"?
Tuỳ phong cách. Với chương trình cổ điển, danh xưng phóng đại có thể hợp không khí. Với ảo thuật gần, ảo thuật đi bàn, một tên gần gũi thường hiệu quả hơn. Tránh danh xưng gợi ý quyền năng siêu nhiên vì dễ gây hiểu lầm.
Đặt nghệ danh ảo thuật na ná Houdini có sao không?
Tên nghe giống một người đã mất từ lâu thường ít rủi ro pháp lý hơn, nhưng sẽ khiến bạn bị so sánh và khó có hình ảnh riêng. Tên na ná nghệ sĩ đang hoạt động còn có thể vướng nhãn hiệu hoặc gây nhầm lẫn.