Tên thật của Lý Tiểu Long, Thành Long và các sao võ thuật Hồng Kông

Lý Tiểu Long (Bruce Lee) có tên khai sinh tiếng Hoa là Lee Jun-fan, đọc theo âm Hán Việt là Lý Chấn Phiên; "Tiểu Long", nghĩa là "rồng nhỏ", là nghệ danh từ thời ông đóng phim lúc còn bé. Thành Long (Jackie Chan) sinh ra với tên Chan Kong-sang, tức Trần Cảng Sinh, nghĩa là "sinh ra ở Hồng Kông"; "Thành Long" nghĩa là "thành rồng".

Với sao võ thuật Hồng Kông, một người thường có nhiều lớp tên cùng lúc: tên khai sinh tiếng Hoa, tên tiếng Anh dùng trong trường học và quốc tế, nghệ danh trên màn ảnh, và với một số người còn có tên do lò học kinh kịch đặt. Khán giả Việt Nam lại gọi họ theo âm Hán Việt của nghệ danh, nên một người có thể có tới bốn, năm cách gọi.

Bài này tách từng lớp tên cho các trường hợp được ghi nhận rộng rãi, giải thích cách đọc tên Hán Việt, và vì sao chữ "Long" (rồng) xuất hiện dày đặc trong nghệ danh võ thuật.

Lý Tiểu Long: bốn lớp tên của một người

Lý Tiểu Long sinh ngày 27 tháng 11 năm 1940 ở San Francisco, Mỹ, khi cha ông, một nghệ sĩ kinh kịch Quảng Đông, đang lưu diễn ở đó. Tên khai sinh tiếng Hoa của ông là 李振藩 (Lee Jun-fan, Hán Việt: Lý Chấn Phiên). Tên tiếng Anh Bruce được đặt ngay từ khi sinh ở Mỹ; các tiểu sử kể nó do một nhân viên ở bệnh viện gợi ý, nhưng gia đình ít dùng tên này khi ông còn nhỏ ở Hồng Kông.

Ông đóng phim từ khi còn bé, trong các phim Quảng Đông đầu thập niên 1950, với nghệ danh 李小龍, đọc tiếng Quảng là Lee Siu-lung, Hán Việt là Lý Tiểu Long. Chữ "Long" được giải thích gắn với việc ông sinh năm Thìn, và "Tiểu Long" là "rồng nhỏ", một cái tên phù hợp cho một diễn viên nhí. Như vậy nghệ danh tiếng Hoa có từ trước khi ông học võ một cách nghiêm túc.

Khi sang Mỹ học và dạy võ cuối thập niên 1950, ông dùng tên Bruce Lee, và đó là tên xuất hiện trong các vai ở truyền hình Mỹ như The Green Hornet (1966) và các phim sau này. Ở Hồng Kông, khi ông trở lại đóng The Big Boss (1971), nghệ danh Lý Tiểu Long tiếp tục được dùng. Ông mất ngày 20 tháng 7 năm 1973 tại Hồng Kông, khi mới 32 tuổi.

Kết quả là cùng một người có bốn cách gọi: Lee Jun-fan (tên khai sinh), Bruce Lee (tên tiếng Anh, tên quốc tế), Lee Siu-lung (nghệ danh đọc tiếng Quảng), Lý Tiểu Long (âm Hán Việt khán giả Việt quen dùng). Không lớp nào sai; mỗi lớp dùng cho một cộng đồng người xem.

Thành Long và lò kinh kịch "Thất Tiểu Phúc"

Thành Long sinh năm 1954 ở Hồng Kông, tên khai sinh 陳港生 (Chan Kong-sang, Hán Việt: Trần Cảng Sinh). Chữ "Cảng" chỉ Hồng Kông, nên cái tên nghĩa đen là "sinh ra ở Hồng Kông". Khi còn nhỏ, ông được gửi vào học ở Trung Hoa Hí kịch Học viện, một trường kinh kịch theo lối truyền thống của sư phụ Vu Chiêm Nguyên (Yu Jim-yuen), nơi học trò sống, tập luyện khắc nghiệt nhiều năm.

Ở trường này, học trò được đặt tên theo lò: nhiều người mang chữ "Nguyên" (元, Yuen), lấy theo tên thầy. Thành Long khi đó mang tên Nguyên Lâu (元樓, Yuen Lou). Một nhóm học trò nhỏ tuổi biểu diễn chung với tên nhóm Thất Tiểu Phúc (Seven Little Fortunes). Trong cùng lò có những người về sau cũng nổi tiếng trong phim võ thuật, như Hồng Kim Bảo và Nguyên Bưu; nghệ danh của Nguyên Bưu vẫn giữ chữ "Nguyên" của lò.

Nghệ danh 成龍 (Sing Lung, Hán Việt: Thành Long, nghĩa là "thành rồng") được dùng từ thập niên 1970, khi ông bắt đầu đóng vai chính. Tên tiếng Anh Jackie có từ thời ông sang làm việc ở Úc khi còn trẻ; theo lời ông kể trong tự truyện, một người đồng nghiệp tên Jack đã gọi ông như vậy. Tự truyện của ông cũng kể rằng họ thật của cha ông là Phòng (房), nên trên một số giấy tờ ông còn có một cái tên Hoa khác. Những chi tiết này đến từ lời chính ông kể, nên nên trích kèm nguồn khi dùng.

Hồng Kim Bảo và biệt danh "Sammo"

Hồng Kim Bảo (洪金寶, Sammo Hung Kam-bo) dùng tên khai sinh làm tên tiếng Hoa trên màn ảnh, nên với khán giả nói tiếng Hoa không có chuyện "tên thật khác nghệ danh". Thời ở lò của sư phụ Vu Chiêm Nguyên, ông cũng có tên theo lò là Nguyên Long. Điểm thú vị nằm ở tên tiếng Anh Sammo: đây là biệt danh lấy từ Tam Mao (三毛, San Mao), nhân vật cậu bé trong bộ truyện tranh nổi tiếng của hoạ sĩ Trương Lạc Bình, với hình ảnh đầu chỉ có ba sợi tóc. Biệt danh được bạn học đặt cho ông từ bé, rồi phiên âm thành "Sammo" và trở thành tên tiếng Anh chính thức trong nghề.

Trường hợp này minh hoạ một kiểu tạo tên rất hay gặp ở Hồng Kông thế kỷ 20: biệt danh thời nhỏ được Latinh hoá thành tên tiếng Anh. Thay vì chọn một tên Anh có sẵn như John, Peter, người ta giữ âm của biệt danh, nên tên tiếng Anh nghe lạ với người bản xứ nhưng lại rất riêng. Với người làm nghề hôm nay, đó cũng là gợi ý: tên quốc tế không bắt buộc phải là một tên có trong từ điển tên tiếng Anh.

Cũng cần lưu ý cho khán giả Việt: cách viết tiếng Anh "Yuen" gom hai chữ Hán khác nhau. 元 (Nguyên) là chữ của lò Vu Chiêm Nguyên, còn đạo diễn võ thuật Yuen Woo-ping mang họ thật 袁 (Viên), tức Viên Hoà Bình. Đọc tên Hồng Kông qua tiếng Anh dễ nhầm hai người là "cùng họ" hoặc "cùng lò" trong khi không phải.

Đọc tên sao Hồng Kông: tiếng Quảng, tiếng Anh và Hán Việt

Người Việt quen gọi sao Hồng Kông theo âm Hán Việt, còn tài liệu quốc tế ghi theo phiên âm tiếng Quảng hoặc tên tiếng Anh. Bảng giúp bạn nối các cách gọi của cùng một người.

Khi viết về những người này bằng tiếng Việt, cách rõ nhất là nêu tên Hán Việt quen thuộc, kèm tên quốc tế trong ngoặc ở lần nhắc đầu. Tránh tự phiên âm Hán Việt cho tên khai sinh nếu không có chữ Hán gốc trong tay, vì một âm tiếng Quảng có thể ứng với nhiều chữ.

Vì sao chữ "Long" phủ kín nghệ danh võ thuật

Sau thành công của Lý Tiểu Long đầu thập niên 1970 và sự ra đi đột ngột của ông năm 1973, điện ảnh Hồng Kông và nhiều nơi khác tìm kiếm "người kế tục". Một hệ quả dễ thấy là làn sóng nghệ danh mang chữ "Long" và các tên đặt na ná Bruce Lee trên các phim phát hành quốc tế. Giới nghiên cứu phim gọi hiện tượng phim bắt chước này bằng một thuật ngữ riêng, gắn với các diễn viên có nghệ danh kiểu "Bruce" kèm một họ khác.

Thành Long cũng bước vào giai đoạn đó: những phim đầu khi ông đóng vai chính được quảng bá như nối tiếp hình ảnh Lý Tiểu Long. Nhưng ông về sau tách ra bằng một phong cách hoàn toàn khác, pha hài và các pha hành động tự thực hiện. Cái tên "Thành Long" vẫn mang chữ "rồng", song khán giả nhớ nó gắn với một hình ảnh riêng chứ không phải bản sao.

Bài học về đặt tên ở đây khá rõ: tên ăn theo người nổi tiếng có thể giúp bán vé lúc đầu, nhưng trói người nghệ sĩ vào cái bóng của người khác. Phần lớn những nghệ danh nhái thời đó nay chỉ còn trong danh mục phim. Người làm nghề hôm nay, nhất là trong lĩnh vực có một tượng đài quá lớn, nên tránh đặt tên khiến khán giả lập tức so sánh mình với tượng đài ấy.

Các lớp tên ở diễn viên võ thuật Nhật Bản

Hiện tượng nhiều lớp tên không chỉ có ở Hồng Kông. Sonny Chiba, diễn viên võ thuật Nhật Bản nổi tiếng với các phim hành động thập niên 1970, có tên khai sinh là Sadaho Maeda; nghệ danh tiếng Nhật của ông là Shin'ichi Chiba, còn "Sonny" là tên dùng khi phim được phát hành ở Mỹ. Ông mất năm 2021.

Trường hợp này cho thấy một chiến lược phổ biến với thị trường quốc tế thế kỷ 20: giữ họ nghệ danh, thay tên riêng bằng một tên ngắn dễ đọc với khán giả nói tiếng Anh. Họ là phần nhận diện, còn tên riêng là phần "dễ gọi". Cách này giúp tên trong nước và tên quốc tế vẫn nối với nhau: người xem tra "Chiba" ở cả hai thị trường đều ra cùng một người.

Với người Việt làm nghề biểu diễn và muốn đi ra quốc tế, đây là một mô hình đáng cân nhắc. Bạn không cần thay toàn bộ tên; chỉ cần quyết định phần nào là phần nhận diện cố định, phần nào được phép linh hoạt theo thị trường, rồi ghi rõ quy ước ấy để đội ngũ, đối tác và báo chí dùng thống nhất. Cách xử lý chi tiết đã có trong mục về nghệ danh trên sân khấu, ấn phẩm và mạng.

Đặt tên quốc tế cho người làm nghề hôm nay: học gì từ các sao võ thuật

Quyết định trước phần nào là cố định. Lý Tiểu Long, Thành Long, Sonny Chiba đều có một phần tên giữ nguyên ở mọi thị trường (họ, hoặc hình ảnh "rồng"). Chọn phần cố định trước rồi mới tính phần linh hoạt.

Một tên quốc tế, không phải năm. Mỗi người trong bài dùng đúng một tên tiếng Anh xuyên suốt sự nghiệp. Đổi tên quốc tế liên tục làm tài liệu, hồ sơ phim, kết quả tìm kiếm bị chia mảnh.

Ghi lại nguồn gốc tên bằng lời của chính mình. Nhiều chi tiết về tên của sao võ thuật chỉ được biết qua tự truyện. Nếu tên bạn có câu chuyện, hãy tự kể, ngắn và nhất quán, để báo chí không phải đoán.

Tránh phiên âm tuỳ tiện. Một âm tiếng Quảng, tiếng Việt không dấu có thể ứng với nhiều chữ. Chọn một cách viết và dùng cho mọi nơi; chuyện thống nhất cách viết có bài riêng ở mục nghệ danh trên ấn phẩm và mạng.

Câu hỏi thường gặp

Lý Tiểu Long tên thật là gì?

Tên khai sinh tiếng Hoa của ông là Lee Jun-fan, Hán Việt là Lý Chấn Phiên. Lý Tiểu Long là nghệ danh từ thời đóng phim lúc nhỏ, còn Bruce Lee là tên tiếng Anh ông có từ khi sinh ở San Francisco.

Thành Long tên thật là gì?

Thành Long sinh ra với tên Chan Kong-sang, Hán Việt là Trần Cảng Sinh, nghĩa là sinh ở Hồng Kông. Thời học kinh kịch ông mang tên Nguyên Lâu; Thành Long và Jackie Chan là tên nghề về sau.

Thất Tiểu Phúc là gì?

Đó là tên một nhóm học trò nhỏ tuổi của lò kinh kịch do sư phụ Vu Chiêm Nguyên dạy ở Hồng Kông, cùng biểu diễn trên sân khấu. Từ lò này có nhiều người về sau thành tên tuổi phim võ thuật như Thành Long, Hồng Kim Bảo, Nguyên Bưu.

Vì sao sao Hồng Kông thường có tên tiếng Anh?

Hồng Kông thế kỷ 20 dùng song song tiếng Hoa và tiếng Anh trong trường học, công việc, nên nhiều người có tên tiếng Anh từ nhỏ. Với nghệ sĩ, tên tiếng Anh còn giúp phim phát hành quốc tế dễ hơn.

Có nên đặt nghệ danh na ná người nổi tiếng để dễ được chú ý?

Không nên. Làn sóng nghệ danh nhái Lý Tiểu Long thập niên 1970 cho thấy tên kiểu này chỉ hút sự chú ý ngắn hạn, rồi giam người nghệ sĩ trong cái bóng của người khác, và còn có rủi ro pháp lý khi gây nhầm lẫn.

Sammo Hung có nghĩa là gì?

Sammo là biệt danh lấy từ nhân vật truyện tranh Tam Mao, cậu bé đầu có ba sợi tóc, được bạn học đặt cho Hồng Kim Bảo từ nhỏ. Biệt danh được phiên âm ra chữ Latinh rồi thành tên tiếng Anh chính thức của ông.