Ở Hollywood giai đoạn từ thập niên 1920 đến cuối thập niên 1950, đổi tên là thủ tục gần như mặc định khi một diễn viên trẻ ký hợp đồng dài hạn với hãng phim. Tên khai sinh dài, khó đọc, hay nghe quá bình thường đều bị thay bằng một cái tên ngắn, dễ in to trên mặt tiền rạp chiếu và dễ nhớ với khán giả cả nước. John Wayne sinh ra với tên Marion Morrison, Judy Garland là Frances Gumm, Rita Hayworth là Margarita Cansino, Joan Crawford là Lucille LeSueur.
Người quyết định cái tên thường không phải diễn viên mà là lãnh đạo hãng, phòng quảng bá, đạo diễn hoặc người quản lý. Có tên được chọn qua một cuộc thi trên tạp chí, có tên lấy từ họ bên mẹ, có tên lấy từ một bài hát. Chuyện tên của Marilyn Monroe và Cary Grant đã được kể ở bài về cách đặt nghệ danh trên cùng trang; bài này đi qua những minh tinh khác cùng thời, kèm phân tích vì sao cơ chế ấy vận hành và phần nào còn dùng được với người đặt nghệ danh hôm nay.
Hệ thống hãng phim và lý do ngôi sao phải đổi tên
Thời Hollywood cổ điển, vài hãng lớn kiểm soát gần như toàn bộ chuỗi làm phim: sản xuất, phát hành và cả hệ thống rạp. Diễn viên được ký hợp đồng dài hạn, phổ biến là bảy năm, trong đó hãng có quyền chọn vai, sắp lịch, định hình ngoại hình và cả cái tên. Ngôi sao được coi là tài sản của hãng, nên việc xây dựng tên tuổi đi theo cùng một quy trình như xây dựng một sản phẩm: chọn tên, chụp ảnh quảng bá, cung cấp tiểu sử cho tạp chí điện ảnh.
Tiêu chí chọn tên khá nhất quán. Thứ nhất là ngắn, vì tên phải đứng trên mặt tiền rạp và bảng quảng cáo, nơi mỗi chữ cái tốn chỗ. Thứ hai là dễ phát âm với khán giả khắp nước Mỹ, nên họ dài nhiều phụ âm hay khó đánh vần thường bị bỏ. Thứ ba là hợp với hình ảnh hãng muốn bán: tên của nam diễn viên phim cao bồi phải nghe rắn rỏi, tên của nữ diễn viên ca vũ phải nghe tươi tắn. Thứ tư là không trùng với ngôi sao đang có, để khán giả khỏi lẫn.
Cũng cần nói rõ giới hạn của nguồn tư liệu. Nhiều câu chuyện về việc ai đặt tên được chính phòng quảng bá kể lại, nên có chỗ được tô vẽ. Những dữ kiện như tên khai sinh, năm ký hợp đồng thì chắc; còn chi tiết kiểu "cái tên ra đời trong bữa ăn trưa" nên đọc như giai thoại. Bài này nói rõ khi nào là dữ kiện, khi nào là lời kể.
John Wayne: từ Marion Morrison đến chàng cao bồi của màn ảnh
Trường hợp John Wayne cho thấy rõ nhất việc hãng phim chọn tên theo vai diễn họ định giao, chứ không theo người diễn.
- 1907: sinh ở Winterset, bang Iowa, tên khai sinh Marion Robert Morrison (sau này thường được ghi là Marion Mitchell Morrison).
- Thời niên thiếu: gia đình chuyển tới Glendale, California. Cậu được gọi là "Duke", biệt danh mà các tiểu sử thường giải thích là lấy từ con chó cùng tên luôn đi theo cậu. Biệt danh này theo ông suốt đời, ngay cả khi đã có nghệ danh.
- Cuối thập niên 1920: làm việc vặt ở trường quay của hãng Fox rồi đóng vai phụ.
- 1930: được giao vai chính trong phim The Big Trail của đạo diễn Raoul Walsh. Hãng cho rằng "Marion Morrison" không hợp một nam chính phim miền Tây, và cái tên John Wayne ra đời. Chữ "Wayne" thường được giải thích là gợi từ tướng Anthony Wayne thời Cách mạng Mỹ; ai là người đề xuất cụ thể thì các nguồn kể không hoàn toàn khớp nhau.
- 1930–1970s: đóng hàng trăm phim, phần lớn là phim cao bồi và phim chiến tranh. Ông mất năm 1979.
Điểm đáng chú ý là John Wayne không chọn tên, và tên ra đời trước khi ông nổi tiếng. Cái tên được thiết kế cho một hình mẫu nhân vật, rồi người diễn lớn lên theo hình mẫu ấy. Với người đặt nghệ danh hôm nay, đây là lời nhắc rằng tên gắn quá chặt với một dạng vai có thể vừa là lợi thế, vừa là cái khung khó thoát.
Judy Garland: tên của một nhóm hát gia đình
Judy Garland sinh năm 1922 ở Grand Rapids, bang Minnesota, tên khai sinh Frances Ethel Gumm. Cô là con út trong một gia đình làm nghề biểu diễn và từ rất nhỏ đã hát cùng hai chị gái trong nhóm The Gumm Sisters, đi diễn ở các rạp tạp kỹ. Họ Gumm nghe ngắn nhưng gợi đến chữ "kẹo cao su" trong tiếng Anh, và theo các tiểu sử, nhóm từng bị in nhầm tên theo kiểu gây cười trên bảng quảng cáo.
Khoảng giữa thập niên 1930, nhóm đổi tên thành The Garland Sisters. Về người gợi ý chữ "Garland", nhiều tiểu sử nhắc tới một danh hài nổi tiếng thời đó đã giới thiệu nhóm trên sân khấu, nhưng chi tiết này nên đọc như lời kể. Tên "Judy" cũng được giải thích là lấy theo một bài hát đang thịnh hành. Cô ký hợp đồng với hãng MGM năm 1935 khi mới 13 tuổi và đến năm 1939 thì đóng vai Dorothy trong The Wizard of Oz, vai gắn với cô suốt sự nghiệp. Judy Garland mất năm 1969.
Trường hợp này khác John Wayne ở chỗ nghệ danh có trước hãng phim: nó được tạo ra trong giới tạp kỹ, nơi các nhóm gia đình đổi tên rất thường xuyên để hợp với khán giả từng vùng. Khi bước vào điện ảnh, cái tên đã đủ dùng nên được giữ lại. Đây là một mẫu hay gặp: nghệ danh sinh ra ở sân khấu nhỏ, rồi theo người nghệ sĩ lên sân khấu lớn mà không phải đổi lần nữa. Người mới vào nghề có thể học điều này: một cái tên đủ tốt từ đầu sẽ tiết kiệm cho bạn một lần đổi tên khi sự nghiệp rẽ sang hướng mới.
Rita Hayworth và kiểu lấy họ bên mẹ
Rita Hayworth sinh năm 1918 ở Brooklyn, New York, tên khai sinh Margarita Carmen Cansino. Cha cô, Eduardo Cansino, là vũ công gốc Tây Ban Nha, và cô bắt đầu sự nghiệp bằng việc múa cặp cùng cha. Những vai đầu tiên trên màn ảnh, cô đứng tên Rita Cansino và thường được giao các vai cô gái gốc Mỹ Latinh.
Khi ký với hãng Columbia vào khoảng năm 1937, hãng muốn đưa cô sang các vai nữ chính rộng hơn. Họ "Cansino" bị thay bằng Hayworth, lấy từ họ bên mẹ là Haworth, thêm chữ "y" để cách đọc rõ hơn. Cùng lúc đó, hãng cũng thay đổi cả hình ảnh của cô. Từ đầu thập niên 1940, cô trở thành một trong những ngôi sao lớn nhất của Columbia, với các phim như Gilda (1946). Rita Hayworth mất năm 1987.
Lấy họ bên mẹ là một cách đặt nghệ danh rất phổ biến, không chỉ ở Hollywood. Nó có hai lợi thế: cái tên vẫn có gốc trong gia đình, người nghệ sĩ không cảm thấy mình đội một cái tên xa lạ; và họ bên mẹ thường chưa gắn với hình ảnh nào trong nghề. Marilyn Monroe cũng dùng họ bên mẹ, như đã kể ở bài khác. Mặt trái trong trường hợp Rita Hayworth là việc đổi tên đi kèm việc xoá bớt nguồn gốc của cô trên màn ảnh, điều mà các nhà nghiên cứu điện ảnh sau này phân tích như một phần của chuẩn mực thẩm mỹ thời đó.
Joan Crawford: cái tên chọn qua cuộc thi của độc giả
Joan Crawford tên khai sinh là Lucille Fay LeSueur, sinh ở Texas, năm sinh được ghi khác nhau giữa các nguồn trong khoảng 1904 đến 1908. Cô bắt đầu là vũ công trên sân khấu Broadway rồi ký hợp đồng với MGM năm 1925.
Hãng cho rằng họ LeSueur khó đọc với khán giả phổ thông và, theo những gì được kể lại rộng rãi, còn dễ bị đọc chệch thành một từ không hay. Thay vì tự chọn, MGM tổ chức một cuộc thi đặt tên trên tạp chí điện ảnh: độc giả gửi đề xuất, hãng chọn và trao thưởng. Cái tên Joan Crawford được chọn ra từ đó. Các tiểu sử thường kể rằng ban đầu cô không thích cái tên này và cho rằng nó nghe giống tên một món ăn, nhưng về sau gắn bó với nó cả đời. Bà đoạt giải Oscar năm 1946 với Mildred Pierce và mất năm 1977.
Cuộc thi này là một nước đi quảng bá hơn là một cách đặt tên. Khi độc giả tham gia đặt tên, họ có cảm giác góp phần "sinh ra" ngôi sao và theo dõi cô từ đầu. Người làm nội dung hôm nay đôi khi làm điều tương tự: cho người theo dõi bình chọn tên một chuyên mục, một nhân vật. Nhưng với tên chính của bạn, việc giao hẳn cho đám đông có rủi ro: bạn có thể nhận một cái tên mình không thích, như chính Joan Crawford, và phải sống với nó rất lâu.
Bảng tên thật và nghệ danh của các minh tinh cổ điển
Bảng dưới đây gom các trường hợp trong bài và thêm vài minh tinh cùng thời có dữ kiện tên khai sinh được ghi nhận rộng rãi, cùng cách nghệ danh được tạo ra.
| Nghệ danh | Tên khai sinh | Cách tạo tên |
|---|---|---|
| John Wayne (1907–1979) | Marion Robert Morrison | Hãng phim đặt mới hoàn toàn, theo hình mẫu vai cao bồi |
| Judy Garland (1922–1969) | Frances Ethel Gumm | Đổi họ khi còn là nhóm hát gia đình, giữ lại khi vào điện ảnh |
| Rita Hayworth (1918–1987) | Margarita Carmen Cansino | Lấy họ bên mẹ, chỉnh cách viết |
| Joan Crawford (?–1977) | Lucille Fay LeSueur | Hãng tổ chức cuộc thi độc giả đặt tên |
| Greta Garbo (1905–1990) | Greta Lovisa Gustafsson | Rút họ dài thành một họ ngắn hai âm tiết từ khi còn ở Thuỵ Điển |
| Boris Karloff (1887–1969) | William Henry Pratt | Tự chọn tên nghe lạ, có vẻ Đông Âu, từ thời diễn kịch lưu động |
| Doris Day (1922–2019) | Doris Mary Ann Kappelhoff | Họ quá dài cho bảng quảng cáo; chữ "Day" gắn với một bài hát cô hay hát |
Nhìn cả bảng, có thể thấy hai xu hướng: hoặc rút gọn và làm "trơn" tên khai sinh, hoặc thay hẳn bằng một tên được thiết kế. Trường hợp Boris Karloff là ngoại lệ thú vị: ông đi theo chiều ngược lại, bỏ một cái tên Anh rất bình thường để lấy một cái tên nghe lạ, và chính vẻ lạ ấy lại hợp với các vai quái vật như trong Frankenstein (1931). Greta Garbo thì cho thấy một tên hai âm tiết, phát âm giống nhau ở nhiều thứ tiếng, đi rất xa ra thị trường quốc tế.
Điều người đặt nghệ danh hôm nay rút ra được
Tên phải sống được ở chỗ hẹp nhất. Thời đó là mặt tiền rạp; hôm nay là ô tên trên điện thoại, dòng chữ trên ảnh thu nhỏ của video. Hãy thử tên của bạn ở kích thước nhỏ nhất nó sẽ xuất hiện.
Một tên hợp vai quá chặt là con dao hai lưỡi. John Wayne có một cái tên hoàn hảo cho phim cao bồi. Nếu bạn còn muốn đổi hướng, chọn tên trung tính hơn hình mẫu vai diễn hiện tại.
Giữ một sợi dây với tên thật giúp bạn gắn bó với tên mới. Lấy họ bên mẹ, rút gọn tên khai sinh, giữ chữ cái đầu là những cách vừa tạo tên mới vừa không cắt hẳn gốc gác.
Quyền đặt tên nên nằm trong tay bạn. Thời hãng phim, cái tên thuộc về chiến lược của hãng. Hôm nay, khi ký với công ty quản lý, hãy làm rõ trong hợp đồng ai giữ nghệ danh khi hợp đồng kết thúc; chuyện này có bài riêng ở mục pháp lý.
Đừng tin mọi giai thoại về tên. Nhiều câu chuyện đặt tên là sản phẩm quảng bá. Khi kể lại chuyện tên của người khác, chỉ nêu điều đã được ghi nhận rộng rãi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao diễn viên Hollywood thời trước gần như ai cũng đổi tên?
Vì hãng phim nắm quyền xây dựng hình ảnh ngôi sao theo hợp đồng dài hạn. Tên được chọn để ngắn, dễ đọc, dễ in trên bảng quảng cáo và hợp với dạng vai hãng định giao. Diễn viên trẻ ít khi có quyền từ chối.
John Wayne có đổi tên trên giấy tờ không?
Các tiểu sử ghi rằng tên khai sinh của ông là Marion Robert Morrison và ông dùng nghệ danh John Wayne trong nghề từ năm 1930. Chi tiết về giấy tờ pháp lý cụ thể thì nên tra tiểu sử chuyên sâu; người thân và bạn bè vẫn quen gọi ông là Duke.
Hệ thống hãng phim còn tồn tại không?
Không theo kiểu cũ. Từ cuối thập niên 1940, các phán quyết chống độc quyền buộc hãng tách khỏi chuỗi rạp, và hợp đồng dài hạn dần nhường chỗ cho hợp đồng từng phim. Từ đó diễn viên có nhiều quyền hơn với tên của mình.
Nghệ danh của các minh tinh này có phải là tên tiếng Anh "chuẩn" không?
Phần lớn được chọn để nghe quen tai với khán giả Mỹ thời đó. Nhưng không có chuẩn cố định; Boris Karloff cố ý chọn tên nghe lạ, còn Greta Garbo giữ tên riêng Thuỵ Điển. Tiêu chí là dễ nhớ và hợp hình ảnh, không phải nghe giống ai.
Có nên để người hâm mộ bình chọn nghệ danh như MGM làm với Joan Crawford không?
Cho bình chọn tên một chuyên mục, một nhân vật phụ thì vui và gắn kết. Với tên chính, bạn nên tự quyết, vì đó là tên đi theo bạn nhiều năm, xuất hiện trên hợp đồng, giấy tờ, hồ sơ nhãn hiệu. Có thể cho người hâm mộ chọn giữa hai, ba phương án bạn đã lọc kỹ.
Tên thật của Marilyn Monroe và Cary Grant được kể ở đâu?
Hai trường hợp này đã có trong bài về cách đặt nghệ danh trên cùng trang Nghệ Danh, cùng những người khác như Freddie Mercury. Bài này chọn các minh tinh khác để bạn có thêm góc nhìn về cùng một thời kỳ.