Nhiều tên hoạ sĩ Phục Hưng nổi tiếng không phải họ của họ. Caravaggio là tên thị trấn quê nhà của Michelangelo Merisi; Botticelli là biệt danh, nghĩa là "cái thùng nhỏ", của Alessandro Filipepi; Tintoretto, "thợ nhuộm con", là biệt danh của Jacopo Robusti vì cha ông làm nghề nhuộm vải. Ngay cả "da Vinci" cũng chỉ có nghĩa là "người ở Vinci".
Ở Ý thế kỷ 15–16, họ tên chưa ổn định như ngày nay. Người ta được gọi theo tên riêng kèm tên cha, quê quán, nghề nghiệp hoặc một biệt danh. Nghệ sĩ làm việc trong xưởng, được người bảo trợ và đồng nghiệp gọi bằng cái tên dễ nhận nhất, và cái tên đó đi vào sổ sách, hợp đồng, rồi vào sách lịch sử nghệ thuật.
Bài này phân loại cách gọi tên hoạ sĩ thời ấy, giải thích nghĩa từng tên phổ biến, và chỉ ra điểm tương đồng bất ngờ với cách đặt nghệ danh hôm nay.
Vì sao hoạ sĩ thời Phục Hưng ít khi được gọi bằng họ
Ở các thành bang Ý thời Phục Hưng, nhiều gia đình bình dân chưa có họ cố định theo kiểu ngày nay. Một người thường được nhận diện bằng tên riêng cộng tên cha, thậm chí tên ông, nối bằng chữ "di" (của). Cái tên đầy đủ trong giấy tờ vì vậy dài và ít ai dùng khi nói.
Trong khi đó, giới nghệ sĩ làm việc theo xưởng và theo đơn đặt hàng của người bảo trợ. Người đặt tranh cần một cách gọi ngắn để phân biệt "ông thợ vẽ ở Verona" với "ông thợ vẽ từ Parma". Biệt danh do bạn bè, thầy dạy hay khách hàng đặt cũng dễ bám lấy người nghệ sĩ, nhất là khi xưởng có nhiều người cùng tên riêng phổ biến như Jacopo, Giovanni, Francesco.
Khi Giorgio Vasari viết cuốn Cuộc đời các hoạ sĩ, nhà điêu khắc và kiến trúc sư xuất sắc nhất (xuất bản lần đầu năm 1550, bản mở rộng năm 1568), ông dùng chính những cách gọi đang lưu hành, góp phần cố định chúng vào lịch sử. Từ đó, các tên như Botticelli, Tintoretto, Masaccio trở thành tên "chính thức" trong nghiên cứu nghệ thuật, dù không phải họ khai sinh.
Ba nhóm tên: quê quán, biệt danh, nghề của cha
Phần lớn tên hoạ sĩ Ý thời kỳ này rơi vào ba nhóm. Các dữ kiện dưới đây được ghi nhận rộng rãi trong sách lịch sử nghệ thuật.
| Tên quen gọi | Tên khai sinh | Nghĩa, nguồn gốc | Nhóm |
|---|---|---|---|
| Caravaggio | Michelangelo Merisi | Thị trấn Caravaggio ở vùng Lombardy, quê gia đình | Quê quán |
| Veronese | Paolo Caliari | "Người Verona" | Quê quán |
| Parmigianino | Girolamo Francesco Maria Mazzola | "Chàng trai nhỏ từ Parma" | Quê quán |
| Pontormo | Jacopo Carucci | Làng Pontorme gần Empoli | Quê quán |
| Botticelli | Alessandro di Mariano Filipepi | "Cái thùng nhỏ", biệt danh gắn với người anh trai | Biệt danh |
| Masaccio | Tommaso di Ser Giovanni di Simone | Một dạng gọi thân mật của Tommaso, thường hiểu là "Tom vụng về" | Biệt danh |
| Giorgione | Giorgio da Castelfranco | "Giorgio to lớn" | Biệt danh |
| Tintoretto | Jacopo Robusti | "Thợ nhuộm con", vì cha làm nghề nhuộm vải | Nghề của cha |
Nhóm quê quán chiếm phần lớn vì đó là cách tự nhiên nhất để phân biệt người từ nơi khác đến làm việc ở một thành phố lớn. Nhóm biệt danh thì gần với nghệ danh hiện đại nhất: một cái tên thân mật, có phần trêu đùa, mà về sau trở thành tên chính thức.
"Da Vinci" không phải họ, và Michelangelo, Raphael được gọi bằng tên riêng
Nhiều người quen gọi "Da Vinci" như gọi họ. Thực ra tên đầy đủ của ông là Leonardo di ser Piero da Vinci: Leonardo, con của ông chưởng khế Piero, đến từ Vinci, một thị trấn gần Firenze. "Da Vinci" chỉ là chỉ dẫn quê quán. Giới nghiên cứu nghệ thuật vì vậy gọi ông là Leonardo, không gọi "Da Vinci". Đây là chi tiết nhỏ nhưng hay bị viết sai trong các bài phổ thông.
Michelangelo có họ thật là Buonarroti, và ông có ký tên kèm họ này. Nhưng cả đương thời lẫn hậu thế chủ yếu gọi ông bằng tên riêng. Raphael (Raffaello Sanzio, còn ghi là Santi) cũng vậy. Khi một người đủ nổi tiếng, tên riêng một mình đã đủ nhận diện; đó là dạng tên một chữ (mononym) mà ngày nay nhiều ca sĩ cố ý chọn.
Ở phương Bắc, Rembrandt Harmenszoon van Rijn cho thấy một biến thể khác: "Harmenszoon" là tên cha (con của Harmen), "van Rijn" gắn với sông Rhine nơi gia đình sống. Từ khoảng thập niên 1630, ông thường ký tranh chỉ bằng tên riêng "Rembrandt", một lựa chọn có chủ ý, như cách các danh hoạ Ý đi trước được gọi. Đây có thể xem là một nghệ danh tự chọn: rút gọn tên đầy đủ thành tên riêng để định vị mình ngang hàng những bậc thầy chỉ cần một chữ.
El Greco: khi biệt danh là quốc tịch
Hoạ sĩ được gọi là El Greco sinh năm 1541 trên đảo Crete, tên khai sinh Doménikos Theotokópoulos. Ông học vẽ ở Crete, sang Venice và Rome, rồi định cư ở Toledo, Tây Ban Nha, cho đến khi mất năm 1614. Phần lớn những tác phẩm làm nên tên tuổi của ông được vẽ trong những năm ở Toledo, nơi cái tên "người Hy Lạp" theo ông đến cuối đời và đi vào mọi bảo tàng về sau.
Ở Ý và Tây Ban Nha, cái tên Hy Lạp dài khó đọc. Người ta gọi ông theo nguồn gốc: "El Greco", nghĩa là "người Hy Lạp", pha trộn mạo từ tiếng Tây Ban Nha với chữ Ý chỉ người Hy Lạp. Điều thú vị là chính ông vẫn thường ký tranh bằng tên thật, viết bằng chữ cái Hy Lạp, đôi khi kèm chữ "người Crete". Nghĩa là cái tên đời gọi và cái tên ông tự nhận cùng tồn tại suốt sự nghiệp.
Trường hợp El Greco cho thấy một kiểu nghệ danh không do người nghệ sĩ chọn mà do cộng đồng nơi ông làm việc đặt ra, dựa trên đặc điểm dễ thấy nhất là xuất thân. Người làm nghề ở nước ngoài hôm nay cũng hay gặp điều này: đồng nghiệp gọi mình bằng một cái tên dễ đọc hơn. Bạn có thể đón nhận nó như El Greco, hoặc chủ động đưa ra dạng tên mình muốn được gọi, trước khi người khác đặt thay.
Hokusai và những hoạ sĩ đổi tên nhiều lần
Trong khi hoạ sĩ Ý thường được gắn một cái tên suốt đời, hoạ sĩ Nhật thời Edo lại có truyền thống đổi tên nghề nhiều lần. Trường hợp tiêu biểu là Katsushika Hokusai (1760–1849), tác giả loạt tranh khắc gỗ Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ. Ông được ghi nhận đã dùng hơn ba mươi tên nghề trong đời. "Katsushika" là tên một vùng ở Edo, nơi ông sinh ra.
Trong giới hoạ sĩ Nhật thời ấy, đổi tên có thể đánh dấu việc bước sang một giai đoạn sáng tác mới, rời khỏi xưởng của thầy, hoặc nhường lại tên cũ cho học trò. Tên nghề vì vậy vận hành như một "danh hiệu" có thể chuyển giao, khác hẳn quan niệm phương Tây về tên như một phần bất biến của con người.
Với giới nghiên cứu, việc nhiều tên gây khó khăn thật: xác định niên đại một bức tranh phải dựa vào tên ký trên đó, và cùng một người có thể bị nhầm thành nhiều người. Với người làm nghề hôm nay, Hokusai là lời nhắc theo cả hai chiều: đổi tên có thể là cách làm mới bản thân, nhưng mỗi lần đổi là một lần công chúng phải học lại bạn là ai.
Khi không ai biết tên: những "bậc thầy" được đặt tên theo tác phẩm
Ngược với những hoạ sĩ có quá nhiều tên, lịch sử nghệ thuật còn có những người không để lại tên nào. Nhiều bức tranh châu Âu thế kỷ 14–16 không có chữ ký, không có hợp đồng còn lưu. Để gom các tác phẩm có cùng phong cách về một tác giả, giới nghiên cứu đặt cho người ấy một tên quy ước, thường theo dạng "Bậc thầy của..." gắn với một tác phẩm, một nơi chốn hay một đặc điểm.
Ví dụ được nhắc nhiều là Bậc thầy của Flémalle (Master of Flémalle), tên quy ước cho tác giả một nhóm tranh vùng Flanders thế kỷ 15. Nhiều nhà nghiên cứu đồng nhất người này với hoạ sĩ Robert Campin, nhưng đến nay vẫn còn tranh luận. Đây là kiểu tên do người đời sau đặt hoàn toàn, không phải nghệ danh, nhưng cho thấy một nhu cầu chung: tác phẩm cần một cái tên tác giả để được nghiên cứu, trưng bày và nhớ đến.
Bài học cho người sáng tạo hôm nay khá trực tiếp: nếu bạn không ký tên nhất quán, hậu thế, hay đơn giản là cộng đồng mạng, sẽ đặt tên thay bạn, và cái tên đó có thể không như ý. Chữ ký, tên trên mô tả tác phẩm, tên trên hồ sơ triển lãm là những dấu vết giữ cho tác phẩm của bạn gắn với đúng người làm ra nó.
Hiểu lầm hay gặp khi viết tên hoạ sĩ châu Âu
Tên hoạ sĩ đi qua nhiều ngôn ngữ trước khi tới tiếng Việt, nên dễ bị viết lệch. Một số lỗi phổ biến:
| Cách viết hay gặp | Điều nên biết |
|---|---|
| Gọi Leonardo là "Da Vinci" | "Da Vinci" chỉ quê quán; giới chuyên môn gọi là Leonardo |
| Titian và Tiziano là hai người | Cùng một người: Tiziano Vecellio; Titian là dạng tiếng Anh |
| Raphael và Raffaello là hai người | Cùng một người: Raffaello Sanzio; Raphael là dạng tiếng Anh, tiếng Pháp |
| El Greco là tên thật | Tên thật Doménikos Theotokópoulos; El Greco là cách gọi theo nguồn gốc |
| Caravaggio là họ | Là tên thị trấn quê; họ thật là Merisi |
Khi viết bằng tiếng Việt, nên dùng dạng tên phổ biến nhất trong giới chuyên môn, kèm tên gốc ở lần nhắc đầu nếu cần. Quy tắc này cũng đúng với nghệ danh của chính bạn: chọn một dạng chuẩn và yêu cầu người khác dùng đúng dạng ấy.
Bài học từ tên hoạ sĩ xưa cho người đặt nghệ danh hôm nay
Quê quán vẫn là nguồn tên tốt. Caravaggio, Veronese cho thấy tên địa danh dễ nhớ, mang câu chuyện sẵn có. Nhưng địa danh lớn rất dễ trùng; chọn địa danh nhỏ, đặc trưng hơn sẽ an toàn hơn.
Biệt danh có thể thành tên chính thức. Botticelli, Masaccio từng là tên gọi thân mật. Nếu bạn đã có một biệt danh được nhiều người dùng, hãy cân nhắc nó trước khi nghĩ ra tên mới.
Tên riêng một chữ là đặc quyền của sự nổi tiếng. Leonardo, Michelangelo, Rembrandt được gọi bằng một chữ vì đã quá nổi bật. Người mới dùng tên một chữ phổ biến sẽ chìm giữa hàng nghìn người cùng tên.
Ký tên nhất quán trên tác phẩm. El Greco, Rembrandt chủ động chọn cách ký. Người vẽ, chụp ảnh, thiết kế hôm nay nên chọn một chữ ký và một dạng tên cố định trên mọi tác phẩm.
Cân nhắc trước khi đổi tên nhiều lần. Truyền thống của Hokusai hợp với thời của ông. Trong môi trường mạng hôm nay, mỗi lần đổi tên làm chia mảnh hồ sơ và kết quả tìm kiếm.
Câu hỏi thường gặp
Caravaggio tên thật là gì?
Tên khai sinh của ông là Michelangelo Merisi. Caravaggio là tên thị trấn ở vùng Lombardy, quê của gia đình ông, và ông được gọi theo nơi đó. Ông sống từ 1571 đến 1610.
Leonardo da Vinci có họ là Da Vinci không?
Không. "Da Vinci" nghĩa là "đến từ Vinci", chỉ quê quán, một thị trấn gần Firenze. Tên đầy đủ là Leonardo di ser Piero da Vinci. Giới nghiên cứu nghệ thuật vì thế gọi ông là Leonardo, còn cách gọi "Da Vinci" như một họ chỉ là thói quen phổ thông.
Botticelli nghĩa là gì?
Botticelli bắt nguồn từ biệt danh "botticello", nghĩa là cái thùng nhỏ, được cho là gắn với người anh trai của ông. Tên khai sinh của hoạ sĩ là Alessandro di Mariano Filipepi.
El Greco có ký tên El Greco lên tranh không?
Thường là không. Ông hay ký tên thật Doménikos Theotokópoulos bằng chữ cái Hy Lạp. El Greco là cách người ở Ý và Tây Ban Nha gọi ông theo nguồn gốc Hy Lạp.
Vì sao hoạ sĩ Nhật thời Edo đổi tên nhiều lần?
Trong truyền thống nghề, tên có thể đánh dấu một giai đoạn sáng tác mới, việc rời xưởng thầy hay việc nhường tên cũ cho học trò. Hokusai được ghi nhận đã dùng hơn ba mươi tên nghề.
Có nên dùng tên quê làm nghệ danh?
Có thể, nếu địa danh đủ đặc trưng và bạn thật sự gắn bó với nó. Nên tránh tên tỉnh thành lớn vì dễ trùng và khó đăng ký làm nhãn hiệu, và kiểm xem địa danh có mang nghĩa khác ở ngôn ngữ của khán giả không.