Trong nhiếp ảnh, kiến trúc và thiết kế thế kỷ 19–20, nhiều tên tuổi lớn làm việc dưới một cái tên tự chọn. Man Ray sinh ra là Emmanuel Radnitzky; Le Corbusier là Charles-Édouard Jeanneret; Brassaï là Gyula Halász, lấy tên theo quê; Nadar là Gaspard-Félix Tournachon; còn Erté và Hergé là cách đọc tiếng Pháp của chữ cái đầu tên họ.
Khác với diễn viên Hollywood bị hãng phim đặt tên, những người này phần lớn tự chọn tên nghề, và cái tên thường gắn với một tuyên ngôn: tách khỏi gia đình, bước vào giới tiên phong, hay tạo một chữ ký ngắn để đặt ngay trên tác phẩm. Với người làm hình ảnh, tên còn là một yếu tố thị giác: nó xuất hiện ở góc bức ảnh, trên bìa tạp chí, dưới bản vẽ.
Bài này kể từng trường hợp đã được ghi nhận rộng rãi, rồi gom lại thành các kiểu tạo tên mà người chụp ảnh, vẽ minh hoạ, thiết kế hôm nay vẫn dùng được.
Nadar: biệt danh thời trẻ thành thương hiệu xưởng ảnh
Nadar (1820–1910) tên khai sinh là Gaspard-Félix Tournachon. Thời trẻ ở Paris, ông viết báo và vẽ biếm hoạ, và bạn bè gọi ông bằng một biệt danh đùa nghịch kéo dài từ họ Tournachon, rồi rút dần thành "Nadar". Ông dùng cái tên này ký các bức biếm hoạ trước khi chuyển sang nhiếp ảnh.
Từ thập niên 1850, xưởng ảnh của Nadar trở thành nơi chụp chân dung nhiều nhà văn, nhạc sĩ, hoạ sĩ nổi tiếng của Paris. Tên "Nadar" in trên ảnh như một dấu bảo chứng. Năm 1874, xưởng của ông ở đại lộ Capucines là nơi diễn ra cuộc triển lãm đầu tiên của nhóm hoạ sĩ về sau được gọi là trường phái Ấn tượng. Ông còn nổi tiếng với các chuyến bay khinh khí cầu và được xem là một trong những người chụp ảnh từ trên không sớm nhất.
Nadar cho thấy một hành trình mà nhiều người làm sáng tạo hôm nay cũng đi qua: biệt danh trong nhóm bạn trở thành tên ký trên tác phẩm, rồi thành tên một cơ sở kinh doanh. Khi tên nghề đồng thời là tên xưởng, câu hỏi "ai được dùng tên" trở nên quan trọng: về sau, con trai ông cũng điều hành xưởng ảnh mang tên Nadar. Người mở studio mang nghệ danh của mình hôm nay nên tính tới chuyện này từ đầu.
Man Ray và Brassaï: tên mới của hai người nhập cư ở Paris
Man Ray (1890–1976) sinh ở Philadelphia, Mỹ, tên khai sinh Emmanuel Radnitzky, trong một gia đình nhập cư. Năm 1912, gia đình ông đổi họ thành Ray; "Man" là dạng rút gọn từ biệt danh "Manny" của Emmanuel. Ông dùng tên ghép hai chữ ngắn gọn này cho toàn bộ sự nghiệp ở New York rồi ở Paris từ năm 1921, nơi ông gắn với nhóm Dada và Siêu thực, nổi tiếng với các ảnh chân dung, ảnh thời trang và kỹ thuật in ảnh không cần máy ảnh mà ông gọi là "rayograph", chính là ghép từ tên mình.
Brassaï (1899–1984) tên khai sinh là Gyula Halász, sinh ở Brassó, khi đó thuộc Hungary, nay là Brașov ở Romania. Nghệ danh "Brassaï" nghĩa là "người từ Brassó". Ông đến Paris làm báo và từ đầu thập niên 1930 chụp Paris về đêm, xuất bản tập ảnh nổi tiếng Paris de nuit (1932).
Hai trường hợp đi hai đường khác nhau. Man Ray rút gọn và Anh hoá tên, tạo ra một cái tên hai âm tiết, đọc được ở mọi thứ tiếng, lại tự biến nó thành tên một kỹ thuật. Brassaï chọn quê làm tên, giữ gốc gác trong khi sống và làm việc ở một thành phố khác. Cả hai đều là người nhập cư làm nghề hình ảnh ở Paris, và cả hai đều dùng tên nghề để định vị mình trong một giới quốc tế, nơi tên khai sinh nhiều phụ âm khó đọc với người Pháp.
Le Corbusier: một cái tên cho một con người mới
Le Corbusier (1887–1965) tên khai sinh là Charles-Édouard Jeanneret, sinh ở La Chaux-de-Fonds, Thuỵ Sĩ. Ông chuyển tới Paris và năm 1920 cùng những người bạn sáng lập tạp chí L'Esprit Nouveau. Chính trên tạp chí này, ông bắt đầu ký các bài viết về kiến trúc bằng tên Le Corbusier. Cái tên được giải thích là phỏng theo họ của một người trong dòng họ bên ngoại, Lecorbésier.
Điều đáng chú ý là ông tách hai vai trò bằng hai cái tên trong một thời gian. Le Corbusier là tên của nhà lý thuyết, nhà kiến trúc; còn khi vẽ tranh, ông vẫn ký Jeanneret trong nhiều năm. Cái tên mới vì thế giống một tuyên ngôn: một con người chuyên nghiệp mới, với các nguyên lý kiến trúc mới, được giới thiệu bằng một cái tên mới. Các công trình như Villa Savoye (hoàn thành năm 1931) đều gắn với tên này.
Le Corbusier cũng cho thấy một hiện tượng hay gặp: tên nghề trở thành tên của cả một trường phái tư tưởng. Ngày nay, người ta nói "kiểu Le Corbusier" để chỉ một lối kiến trúc, quy hoạch. Khi tên của bạn đi xa đến mức thành tính từ, nó không còn là của riêng bạn nữa: người khác sẽ dùng nó để khen, chê, tranh luận. Đó là cái giá của sự nổi tiếng, nhưng cũng là bằng chứng một cái tên được chọn tốt có thể sống lâu hơn người mang nó.
Erté, Hergé, Cassandre: tên tạo từ chữ cái và tên mượn
Một nhóm nghệ danh đặc biệt trong thiết kế và minh hoạ được tạo bằng cách đọc to chữ cái đầu của tên họ theo tiếng Pháp, hoặc mượn tên một nhân vật.
| Nghệ danh | Tên khai sinh | Cách tạo tên | Được biết đến với |
|---|---|---|---|
| Erté (1892–1990) | Romain de Tirtoff | Đọc tiếng Pháp hai chữ cái đầu R.T. | Thiết kế thời trang, minh hoạ bìa tạp chí thời trang nhiều năm, phong cách Art Deco |
| Hergé (1907–1983) | Georges Remi | Đảo chữ cái đầu thành R.G. rồi đọc theo tiếng Pháp | Tác giả truyện tranh Tintin, xuất hiện lần đầu năm 1929 |
| Cassandre (1901–1968) | Adolphe Jean-Marie Mouron | Tên một chữ, trùng tên nhân vật Cassandra trong thần thoại Hy Lạp | Áp phích quảng cáo tàu biển, đường sắt; thiết kế kiểu chữ |
| Man Ray (1890–1976) | Emmanuel Radnitzky | Rút gọn biệt danh + họ gia đình đổi | Nhiếp ảnh, rayograph |
| Brassaï (1899–1984) | Gyula Halász | Tên quê Brassó | Ảnh Paris về đêm |
Kiểu tên chữ cái đọc lên như Erté, Hergé có ưu điểm lớn trong nghề hình ảnh: ngắn, đặt vừa một góc tác phẩm, có thể biến thành chữ ký đồ hoạ. Nhưng nó gắn chặt với cách phát âm tiếng Pháp; người đọc tiếng Anh hay tiếng Việt nhìn "Hergé" sẽ không tự đoán ra nguồn gốc. Với tiếng Việt, cách đọc chữ cái không cố định (ví dụ chữ "R" có thể đọc "e-rờ" hay "rờ"), nên kiểu tên này khó dùng nếu bạn muốn người khác đọc đúng ngay lần đầu.
Vì sao người làm hình ảnh hay dùng tên nghề
Tên là một phần của tác phẩm. Chữ ký ở góc tranh, dòng ghi tác giả dưới ảnh, tên trên bìa là nơi người xem gặp tên bạn. Tên ngắn, hình dạng chữ đẹp thì dễ đặt vào bố cục mà không phá hình.
Tách một giai đoạn sáng tác. Le Corbusier dùng tên mới cho kiến trúc, giữ tên cũ cho hội hoạ. Người vẽ minh hoạ thương mại và tranh cá nhân hôm nay cũng có thể tách hai mảng bằng hai tên, miễn quản lý rõ ràng.
Làm việc trong giới quốc tế. Man Ray, Brassaï chọn tên đọc được ở nhiều thứ tiếng. Người Việt làm hình ảnh cho khách nước ngoài thường gặp đúng bài toán này.
Biến tên thành thương hiệu dịch vụ. Xưởng ảnh Nadar, kỹ thuật rayograph cho thấy tên nghề có thể thành tên dịch vụ, tên kỹ thuật. Khi đó cần tính đến chuyện đăng ký nhãn hiệu, có bài riêng ở mục pháp lý.
Giữ khoảng cách với đời tư. Người chụp ảnh đường phố, ảnh báo chí đôi khi cần một lớp tên để giảm rủi ro cá nhân. Đây là lý do chính đáng, miễn là hợp đồng, thanh toán vẫn dùng tên pháp lý.
Tên nghề trong bảo tàng và thư viện: cách giới lưu trữ ghi hai tên
Khi một tác giả có cả tên nghề lẫn tên khai sinh, các bảo tàng, thư viện, cơ sở dữ liệu nghệ thuật phải chọn một tên làm tên chính để gom mọi tác phẩm về một chỗ. Thông lệ phổ biến là lấy tên mà tác giả được biết đến rộng rãi nhất, thường là tên nghề, rồi ghi tên khai sinh và các tên khác như tên tham chiếu. Người tra "Jeanneret" hay "Radnitzky" vẫn được dẫn tới đúng hồ sơ Le Corbusier, Man Ray.
Cách làm này có hệ quả thực tế với người sáng tạo hôm nay. Nếu bạn dùng hai tên mà không nói rõ chúng là một người, tác phẩm của bạn có thể bị ghi thành hai hồ sơ tác giả riêng trong danh mục triển lãm, sách ảnh, thư viện số. Về sau, gom lại rất mất công, và người nghiên cứu có thể không bao giờ biết hai tên là một.
Vì vậy, khi gửi tác phẩm dự triển lãm, xuất bản sách ảnh hay nộp hồ sơ lưu chiểu, nên ghi rõ nghệ danh là tên chính và kèm tên pháp lý ở phần thông tin tác giả, trừ khi bạn có lý do an toàn để giữ kín. Trường hợp Le Corbusier ký tranh bằng Jeanneret trong nhiều năm là ví dụ cho thấy ngay cả giới chuyên môn cũng phải mất công đối chiếu khi một người dùng hai tên song song.
Đặt tên nghề cho người chụp ảnh, vẽ và thiết kế hôm nay
Từ các trường hợp trên, có thể rút ra một quy trình gọn. Bước đầu là quyết định tên sẽ xuất hiện ở đâu: chữ ký trên tranh, dấu nước trên ảnh, tên trên trang hồ sơ năng lực, tên xưởng hay studio. Một tên có thể đẹp khi đọc to nhưng rối khi thu nhỏ thành chữ ký; ngược lại, một tên chữ cái ngắn rất hợp chữ ký nhưng khó nói trong giao tiếp.
Bước thứ hai là thử hình dạng chữ. Viết tên bằng tay vài chục lần, xem nét có tự nhiên không; viết ở cỡ nhỏ, xem có còn đọc được không; đặt lên một bức ảnh mẫu, xem có lấn át bố cục không. Với tên có dấu tiếng Việt, kiểm thêm việc dấu có bị mất khi xuất file ở các phần mềm, nền tảng khác nhau.
Bước thứ ba là quy định cách ghi công. Người làm ảnh cho báo chí, sách, triển lãm cần một dòng ghi tác giả cố định, và nên báo trước cho đối tác. Nếu bạn dùng hai tên cho hai mảng, hãy ghi rõ tên nào đi với loại việc nào, để khách hàng không nhầm và hồ sơ năng lực không bị chia đôi.
Cuối cùng, kiểm trùng trên các nền tảng trưng bày tác phẩm, mạng xã hội và cơ sở dữ liệu nhãn hiệu. Những chi tiết kỹ thuật như kiểu chữ, cách viết hoa, chữ ký đã có bài riêng trong mục nghệ danh trên sân khấu, ấn phẩm và mạng.
Câu hỏi thường gặp
Man Ray tên thật là gì?
Man Ray sinh năm 1890 ở Philadelphia với tên Emmanuel Radnitzky. Gia đình ông đổi họ thành Ray năm 1912, còn chữ Man rút từ biệt danh Manny. Ông dùng tên này suốt sự nghiệp nhiếp ảnh và hội hoạ.
Le Corbusier tên thật là gì?
Tên khai sinh của ông là Charles-Édouard Jeanneret, sinh năm 1887 ở Thuỵ Sĩ. Ông bắt đầu dùng tên Le Corbusier từ năm 1920 khi viết cho tạp chí L'Esprit Nouveau, và trong nhiều năm vẫn ký tranh bằng tên Jeanneret.
Hergé nghĩa là gì?
Hergé là cách đọc theo tiếng Pháp của hai chữ cái R.G., tức chữ cái đầu của tên Georges Remi viết đảo lại. Đây là bút danh ông dùng khi sáng tác bộ truyện tranh Tintin.
Brassaï có phải là họ thật?
Không. Tên khai sinh của ông là Gyula Halász. Brassaï nghĩa là người từ Brassó, quê ông, nay là Brașov ở Romania. Ông dùng tên này khi làm nhiếp ảnh ở Paris.
Người chụp ảnh có nên dùng nghệ danh trên dấu nước ảnh?
Có thể, nếu bạn dùng nhất quán trên mọi nơi trưng bày và trong hồ sơ năng lực. Nhưng hợp đồng, hoá đơn, giấy tờ về quyền tác giả vẫn cần tên pháp lý, nên giữ mối liên kết rõ giữa hai tên.
Dùng chữ cái đầu làm nghệ danh như Erté có phù hợp tiếng Việt?
Khó hơn, vì tiếng Việt không có cách đọc chữ cái thống nhất, người nghe dễ đọc mỗi người một kiểu. Nếu muốn, hãy viết sẵn dạng phiên âm làm tên chính, như Erté, thay vì để người khác tự đọc chữ cái.