Nhiều danh hài nổi tiếng thế kỷ 20 làm nghề dưới một cái tên khác hoặc một phần khác của tên khai sinh. Bob Hope tên khai sinh là Leslie Townes Hope; Jack Benny là Benjamin Kubelsky; W. C. Fields là William Claude Dukenfield; Danny Kaye là David Daniel Kaminsky; nghệ sĩ kịch câm Marcel Marceau là Marcel Mangel.
Với nghệ sĩ hài, tên mang thêm một chức năng mà nghề khác không có: nó phải gợi sự thân thiện và dễ nói ra trong một câu đùa. Người dẫn giới thiệu, khán giả gọi lại, chính nghệ sĩ tự châm biếm tên mình. Thời phát thanh, khi khán giả chỉ nghe chứ không thấy mặt, tên còn phải rõ ràng ngay khi đọc lên một lần.
Bài này kể các trường hợp được ghi nhận rộng rãi, phân biệt dữ kiện với giai thoại (nghề hài rất nhiều giai thoại tự kể), và chỉ ra điều người làm hài, làm nội dung giải trí hôm nay rút ra được.
Bob Hope: từ Leslie đến một cái tên "bạn bè"
Bob Hope sinh năm 1903 ở Eltham, gần London, tên khai sinh Leslie Townes Hope. Gia đình ông sang Mỹ năm 1908 và sống ở Cleveland, bang Ohio. Thời trẻ ông làm nhiều nghề, học múa, rồi vào các chương trình tạp kỹ vào thập niên 1920.
Khoảng cuối thập niên 1920, ông bắt đầu dùng tên Bob trên sân khấu. Lý do thường được kể lại là "Bob" nghe gần gũi, thân thiện hơn, hợp với một người dẫn chuyện hài. Đây là kiểu đổi tên rất nhẹ: giữ nguyên họ, chỉ thay tên riêng bằng một tên phổ thông, ngắn, dễ gọi. Ông trở thành gương mặt quen thuộc của phát thanh, điện ảnh và truyền hình suốt nhiều thập kỷ, đặc biệt với các chương trình biểu diễn cho binh sĩ ở nước ngoài, và dẫn lễ trao giải Oscar nhiều lần. Ông mất năm 2003, thọ 100 tuổi.
Bài học từ trường hợp Bob Hope là không phải mọi nghệ danh đều cần thay đổi lớn. Đôi khi chỉ cần chỉnh phần tên mà khán giả sẽ gọi nhiều nhất. Với người Việt, tương đương là chọn một tên gọi ngắn từ tên thật, thay vì dựng hẳn một cái tên mới.
Cách đổi nhẹ này còn có lợi về lâu dài: họ vẫn khớp với giấy tờ, người thân vẫn nhận ra, và nếu một ngày muốn quay lại tên đầy đủ, khoảng cách cũng không lớn. Nghệ danh càng gần tên thật thì chi phí quản lý hai danh tính càng thấp.
Jack Benny: đổi tên để khỏi nhầm với một nghệ sĩ khác
Jack Benny sinh năm 1894 ở Chicago, tên khai sinh Benjamin Kubelsky, lớn lên ở Waukegan, bang Illinois. Ông bắt đầu là người chơi violin trong các chương trình tạp kỹ. Theo những gì được ghi nhận rộng rãi, ông từng dùng các biến thể như Ben K. Benny, rồi phải đổi vì dễ bị nhầm với một nghệ sĩ violin kiêm trưởng ban nhạc đang nổi có tên gần giống là Ben Bernie.
Tên cuối cùng, Jack Benny, giữ âm "Benny" từ tên Benjamin, thêm tên riêng phổ thông "Jack". Ông nổi tiếng nhất với chương trình phát thanh rồi truyền hình kéo dài nhiều thập kỷ, trong đó ông xây một nhân vật sân khấu cố định: keo kiệt, tự cho mình mãi 39 tuổi, chơi violin dở một cách cố ý. Ông mất năm 1974.
Đây là một trong những ví dụ rõ nhất về đổi tên vì xung đột trong nghề, đúng lý do mà người làm nghề hôm nay vẫn gặp: tên mình gần giống một người cùng lĩnh vực đã có tiếng. Jack Benny cũng cho thấy một nghệ danh hài tốt thường đi kèm một nhân vật sân khấu nhất quán; tên và nhân vật bổ trợ cho nhau, đến mức khán giả nhớ cả tính cách hư cấu khi nghe tên.
Thêm những danh hài cổ điển dùng tên khác tên khai sinh
Bảng chỉ gồm những trường hợp có tên khai sinh được ghi nhận rộng rãi trong tiểu sử và sách lịch sử giải trí Mỹ.
| Nghệ danh | Tên khai sinh | Năm | Kiểu thay đổi |
|---|---|---|---|
| W. C. Fields | William Claude Dukenfield | 1880–1946 | Giữ chữ cái đầu tên, rút gọn họ |
| Fred Allen | John Florence Sullivan | 1894–1956 | Tên mới hoàn toàn |
| Milton Berle | Mendel Berlinger | 1908–2002 | Rút gọn họ, thay tên riêng gần âm |
| Danny Kaye | David Daniel Kaminsky | 1911–1987 | Lấy tên lót làm tên gọi, rút họ thành một âm tiết |
| Bob Hope | Leslie Townes Hope | 1903–2003 | Giữ họ, thay tên riêng |
| Jack Benny | Benjamin Kubelsky | 1894–1974 | Lấy âm từ tên riêng làm họ nghệ danh |
Có một quy luật dễ thấy: phần lớn giữ lại một mảnh của tên thật, chữ cái đầu (W. C.), âm đầu của họ (Berle từ Berlinger, Kaye từ Kaminsky), hoặc âm của tên riêng (Benny). Đây là cách đổi tên "mềm": đủ ngắn và dễ nhớ cho sân khấu, nhưng không cắt đứt hẳn với gia đình. Người đặt nghệ danh hôm nay có thể dùng đúng kỹ thuật này với tên tiếng Việt: lấy một âm tiết đẹp nhất trong tên thật làm điểm tựa.
Buster Keaton và Marcel Marceau: biệt danh, giai thoại và tên giữa thời chiến
Buster Keaton (1895–1966) tên khai sinh Joseph Frank Keaton, lớn lên trên sân khấu tạp kỹ trong tiết mục gia đình. Họ Keaton là thật; "Buster" là biệt danh. Giai thoại phổ biến kể rằng biệt danh này do ảo thuật gia Harry Houdini, người quen của gia đình, đặt khi thấy cậu bé ngã cầu thang mà không hề hấn gì. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là chuyện có thể đã được thêm thắt, nên khi kể lại cần ghi rõ là giai thoại. Dù nguồn gốc thế nào, biệt danh ấy hợp đến mức thành tên của một trong những nghệ sĩ hài phim câm quan trọng nhất.
Marcel Marceau (1923–2007) tên khai sinh Marcel Mangel, sinh ở Strasbourg, Pháp. Trong Thế chiến II, ông tham gia kháng chiến Pháp và đổi họ thành Marceau; cái tên được cho là lấy theo một vị tướng thời Cách mạng Pháp. Lý do đổi gắn với hoàn cảnh chiến tranh, khi tên thật có thể khiến người mang nó gặp nguy hiểm. Sau chiến tranh, ông giữ tên ấy cho nghề kịch câm, và năm 1947 tạo ra nhân vật chú hề Bip, mặt trắng, áo sọc, mũ có bông hoa.
Hai trường hợp minh hoạ hai nguồn gốc nghệ danh rất khác nhau: một từ biệt danh tuổi thơ trong gia đình làm nghề, một từ tên giả cần thiết để sống sót. Trường hợp Marceau còn có điểm thú vị: một nghệ sĩ không nói lời nào trên sân khấu lại được nhớ bằng một cái tên dễ đọc ở mọi thứ tiếng, và nhân vật Bip của ông cũng chỉ có một âm tiết.
Dòng thời gian: tên danh hài đi qua ba môi trường
Nhiều danh hài trong bài sống qua ba thời: sân khấu tạp kỹ, phát thanh, rồi truyền hình. Mỗi môi trường đặt ra một yêu cầu khác cho cái tên, nhưng những người thành công đều giữ tên không đổi.
- Đầu thế kỷ 20 đến thập niên 1920: thời của tạp kỹ. Tên in trên bảng chương trình của từng rạp, phải nổi giữa hàng chục tiết mục khác. W. C. Fields bắt đầu bằng tiết mục tung hứng, Jack Benny bằng violin, Buster Keaton trong tiết mục gia đình.
- Thập niên 1930–1940: thời hoàng kim của phát thanh. Jack Benny có chương trình riêng từ năm 1932; Bob Hope có chương trình phát thanh lớn từ cuối thập niên 1930; Fred Allen và Jack Benny dựng một cuộc "đối đầu" giả trên sóng kéo dài nhiều năm, gọi tên nhau làm chất liệu đùa.
- Cuối thập niên 1940–1950: truyền hình lên ngôi. Milton Berle dẫn một chương trình tạp kỹ truyền hình từ năm 1948 và được báo chí gọi là "ông Truyền hình". Jack Benny và Bob Hope chuyển sang truyền hình mà vẫn giữ nguyên tên và nhân vật.
- Từ thập niên 1950: các nghệ danh này đã đủ mạnh để tồn tại qua mọi thay đổi công nghệ, và người xem nhiều thế hệ biết đến họ chỉ bằng tên nghề.
Dòng thời gian cho thấy một điều quan trọng cho người làm nội dung hôm nay, khi nền tảng thay đổi vài năm một lần: tên là thứ duy nhất đi theo bạn qua mọi nền tảng. Định dạng, kênh phát, thói quen khán giả đều đổi, nhưng một cái tên được giữ nhất quán sẽ mang khán giả cũ theo sang môi trường mới.
Nghệ danh hài thời phát thanh: những yêu cầu riêng
Phải nghe rõ ngay lần đầu. Phát thanh không có hình. Tên đọc một lần là phải nhận được. Đó là lý do nhiều danh hài thời này dùng tên phổ thông như Bob, Jack, Fred cho tên riêng, và một họ ngắn hai âm tiết.
Phải dễ đưa vào câu đùa. Danh hài phát thanh thường tự giễu tên mình, hoặc để bạn diễn gọi tên theo cách gây cười. Tên quá trang trọng khó làm chất liệu.
Phải đi cùng một nhân vật. Jack Benny với nhân vật keo kiệt, W. C. Fields với nhân vật cáu kỉnh ghét trẻ con và chó trên màn ảnh. Tên trở thành cái móc để khán giả treo cả tính cách lên.
Không trùng với người cùng nghề. Trường hợp Jack Benny cho thấy trùng gần âm với một nghệ sĩ đang nổi đủ để buộc phải đổi tên. Thị trường càng nhỏ, việc này càng quan trọng.
Giữ nguyên rất lâu. Các chương trình phát thanh kéo dài hàng chục năm. Không danh hài nào trong bài đổi tên sau khi đã nổi tiếng; sự liên tục là nền móng của lòng trung thành khán giả.
Điều người làm hài, làm nội dung giải trí hôm nay rút ra
Người làm hài độc thoại, người làm video hài, podcast giải trí hôm nay đứng trước nhiều câu hỏi giống thế hệ phát thanh. Tên của bạn sẽ được nói ra nhiều hơn là đọc: trong phần mở đầu chương trình, khi bạn diễn gọi nhau, khi khán giả kể với bạn bè. Vì vậy hãy thử tên bằng tai trước: đọc to, nhờ người khác nhắc lại sau khi nghe một lần, xem họ có ghi đúng không.
Thứ hai, nghệ danh hài thường gắn với một nhân vật sân khấu. Nếu bạn dựng một nhân vật có tính cách riêng, cân nhắc xem tên đó là tên của bạn hay của nhân vật. Tách hai thứ này giúp bạn dễ chuyển sang dạng nội dung khác về sau; gộp chúng làm một thì nhân vật mạnh hơn nhưng bạn khó thoát vai.
Thứ ba, cẩn trọng với giai thoại về tên. Danh hài cổ điển kể đi kể lại chuyện tên của mình, mỗi lần một ít khác, vì đó là chất liệu biểu diễn. Kể chuyện tên của bạn thì vui, nhưng nên có một bản "chính thức" ngắn gọn và đúng sự thật, để báo chí và người hâm mộ dùng thống nhất.
Cuối cùng, khi dùng câu đùa về tên người khác, nhất là người nổi tiếng thật, nhớ rằng ranh giới giữa chọc cười và xúc phạm, hay giữa nhại và mạo danh, cũng có hệ quả pháp lý. Các bài trong mục pháp lý và mục giữ, bảo vệ nghệ danh có nói rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bob Hope tên thật là gì?
Tên khai sinh của Bob Hope là Leslie Townes Hope. Ông sinh năm 1903 gần London, sang Mỹ năm 1908 và bắt đầu dùng tên Bob trên sân khấu vào khoảng cuối thập niên 1920, giữ nguyên họ Hope.
Vì sao Jack Benny đổi tên?
Tên khai sinh của ông là Benjamin Kubelsky. Khi diễn violin trong tạp kỹ, các biến thể tên ông dùng dễ bị nhầm với nghệ sĩ violin kiêm trưởng ban nhạc Ben Bernie, nên ông chuyển sang tên Jack Benny.
Có thật Houdini đặt biệt danh cho Buster Keaton không?
Đây là giai thoại được kể nhiều, gắn với chuyện cậu bé Keaton ngã cầu thang mà không sao. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chuyện có thể đã được thêm thắt, nên khi nhắc lại nên ghi rõ đó là giai thoại.
Marcel Marceau tên thật là gì?
Ông sinh năm 1923 ở Strasbourg với tên Marcel Mangel và đổi họ thành Marceau trong thời gian tham gia kháng chiến ở Thế chiến II. Sau chiến tranh, ông giữ tên này cho sự nghiệp kịch câm.
Nghệ danh của người làm hài có nên gắn với nhân vật?
Tuỳ hướng đi. Gắn tên với nhân vật giúp khán giả nhớ nhanh, nhưng khó chuyển sang dạng nội dung khác. Nếu chưa chắc, nên dùng tên của bạn làm tên chính và đặt tên riêng cho nhân vật.
Tên hài nên thử thế nào trước khi dùng?
Đọc to cho người khác nghe một lần rồi nhờ họ viết lại, giới thiệu thử như người dẫn chương trình, đặt vào một câu đùa. Nếu người nghe ghi sai hoặc ngập ngừng khi gọi, nên chỉnh lại.