Tên dự án phụ (side project, alias) là một nghệ danh thứ hai mà người làm nhạc dùng song song với tên chính, thường để thử một dòng nhạc khác, làm chung với người khác, hoặc tách những sản phẩm không hợp với hình ảnh của tên chính. Nghệ danh ẩn danh là trường hợp đặc biệt: người đứng sau không công khai mình là ai, và cái tên phải tự đứng một mình mà không dựa vào danh tiếng có sẵn.
Nên dùng tên thứ hai khi sản phẩm mới khác đủ nhiều để người nghe tên chính có thể hụt hẫng, hoặc khi bạn cần một không gian thử nghiệm không bị so sánh. Không nên dùng khi lý do chỉ là "cho vui", vì mỗi tên là một bộ hồ sơ, tài khoản và credit phải chăm riêng. Bài này phân biệt tên phụ, persona và ẩn danh, nêu giới hạn thật của ẩn danh, và cách quản lý hai tên để chúng không lẫn vào nhau.
Tên dự án phụ khác đổi nghệ danh ở đâu
Đổi nghệ danh là thay tên chính: tên cũ dừng lại, mọi hoạt động chuyển sang tên mới. Tên dự án phụ thì ngược lại, tên chính vẫn sống, tên phụ mở thêm một nhánh. Sự khác biệt này quyết định cách bạn quản lý: khi đổi tên, bạn muốn người nghe đi theo; khi mở tên phụ, bạn có khi lại muốn hai nhóm người nghe tách nhau, để mỗi bên nhận đúng thứ họ chờ đợi.
Trong âm nhạc, tên phụ phổ biến hơn ở nhiều nghề sáng tạo khác vì nền tảng nghe nhạc gợi ý bài dựa trên hồ sơ nghệ sĩ. Nếu một ca sĩ nhạc nhẹ phát hành một album nhạc điện tử thử nghiệm dưới tên chính, hệ thống gợi ý sẽ đưa album ấy đến những người vốn nghe nhạc nhẹ, và cả hai phía đều có thể không hài lòng. Một tên phụ giúp hệ thống và người nghe phân loại đúng.
Chuyện đổi nghệ danh hẳn, giữ người hâm mộ khi đổi, có danh mục riêng trên Nghệ Danh; bài này chỉ bàn trường hợp hai tên cùng tồn tại.
Những lý do thường gặp để mở tên thứ hai
Thử một dòng nhạc khác hẳn. Ca sĩ ballad muốn làm nhạc điện tử, rapper muốn làm nhạc không lời, nhạc công muốn làm nhạc thiền định. Tên phụ cho phép thử mà không làm rối hình ảnh tên chính.
Dự án chung với người khác. Hai người làm chung lâu dài thường đặt một tên riêng cho bộ đôi thay vì ghép hai nghệ danh. Tên chung này là tài sản chung, nên cần thoả thuận như một nhóm nhạc.
Tách sản phẩm thương mại với sản phẩm cá nhân. Người viết nhạc quảng cáo, nhạc nền, nhạc cho sự kiện có khi muốn giữ tên chính cho những sáng tác cá nhân, dùng tên khác cho phần việc đặt hàng.
Để âm nhạc được nghe mà không bị định kiến. Người đã nổi tiếng với một hình ảnh đôi khi muốn biết sản phẩm mới có được đón nhận khi không ai biết là của mình hay không.
Giữ đời tư. Người có nghề chính khác, người không muốn gia đình hoặc đồng nghiệp biết, người lo ngại an toàn cá nhân chọn ẩn danh ngay từ đầu.
Thử nghiệm nhanh, chấp nhận thất bại. Tên phụ có thể dừng lại mà không ảnh hưởng tên chính. Đây là lợi ích ít được nói tới nhưng rất thực tế.
Persona: khi tên thứ hai là một nhân vật
Có một kiểu tên thứ hai đặc biệt: persona, tức một nhân vật hư cấu mà nghệ sĩ nhập vai, có tên, ngoại hình và câu chuyện riêng. Ví dụ được biết đến rộng rãi là David Bowie với Ziggy Stardust đầu thập niên 1970: một nhân vật ngôi sao nhạc rock đến từ ngoài vũ trụ, gắn với một album và một loạt buổi diễn. Bowie (tên khai sinh David Robert Jones) vẫn phát hành dưới tên mình; Ziggy là vai diễn chứ không phải hồ sơ nghệ sĩ mới.
Một ví dụ khác là ca sĩ nhạc đồng quê Garth Brooks với album năm 1999 phát hành dưới tên nhân vật Chris Gaines, một ca sĩ nhạc pop rock hư cấu với tiểu sử riêng. Trường hợp này cho thấy persona có thể được đẩy tới mức một nghệ sĩ khác hẳn trên bìa đĩa, nhưng công chúng vẫn biết người đứng sau là ai.
Bài học cho người làm nhạc hôm nay: persona hợp với một dự án có ý tưởng rõ ràng, có điểm bắt đầu và kết thúc, như một album khái niệm. Nó không phải công cụ để giấu danh tính; nếu bạn cần ẩn danh, đó là một bài toán khác, với những giới hạn được nói ở mục sau.
So sánh ba cách dùng tên thứ hai
Ba cách dưới đây khác nhau ở mức độ liên kết với tên chính. Chọn cách nào nên dựa trên mục đích, không dựa trên cảm hứng nhất thời.
| Cách | Người nghe biết là bạn? | Được gì | Mất gì |
|---|---|---|---|
| Tên phụ công khai liên kết | Có, bạn chủ động nói | Người nghe tên chính tò mò sẽ tìm sang; tên phụ được "mồi" từ đầu | Khó tránh so sánh với tên chính; nếu tên phụ thất bại, ai cũng biết |
| Tên phụ không chủ động nói | Người trong nghề biết, công chúng phần lớn không | Sản phẩm được nghe khá độc lập | Bắt đầu gần như từ số không; vẫn có thể bị lộ bất cứ lúc nào |
| Ẩn danh hoàn toàn | Không, kể cả cộng sự cũng ít người biết | Tách hẳn đời tư và danh tính; âm nhạc tự đứng | Khó quảng bá, khó biểu diễn trực tiếp; giữ bí mật tốn công và không bao giờ tuyệt đối |
| Persona | Có, nhưng nhân vật được trình diễn như một người khác | Một câu chuyện mạnh cho một dự án | Gắn chặt với một giai đoạn; khó kéo dài nhiều năm |
Nhiều người bắt đầu ở hàng thứ hai rồi chuyển lên hàng thứ nhất khi tên phụ đã có chỗ đứng. Chiều ngược lại, từ công khai về ẩn danh, gần như không làm được.
Ẩn danh: lợi ích thật và giới hạn thật
Ẩn danh trong âm nhạc là ẩn với công chúng, không phải với mọi người. Nhà phân phối nhạc cần biết bạn là ai để ký hợp đồng và thanh toán; tổ chức quản lý quyền tác giả cần tên thật để ghi nhận quyền; bên thuê biểu diễn cần ký hợp đồng với một người hoặc một pháp nhân có thật; nghĩa vụ thuế gắn với người nhận tiền. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "làm sao để không ai biết" mà là "ai cần biết, và làm sao để thông tin dừng lại ở đó".
Danh tính thường bị lộ qua những đường rất đời thường: tài khoản mạng xã hội của tên ẩn danh được tạo bằng cùng số điện thoại hoặc email với tài khoản cá nhân; thông tin trong tệp nhạc hoặc tệp dự án còn ghi tên máy, tên người dùng; ảnh hậu trường lộ một góc phòng quen; cộng sự lỡ lời. Người chọn ẩn danh nên tách hẳn tài khoản, thiết bị đăng bài và quy trình gửi tệp ngay từ đầu, và chấp nhận rằng ẩn danh chỉ giảm khả năng bị nhận ra chứ không loại bỏ nó.
Một số người làm nhạc ẩn danh dùng một pháp nhân, ví dụ một công ty nhỏ, để đứng tên hợp đồng thay cho cá nhân. Cách này có nghĩa vụ và chi phí riêng; nên hỏi người có chuyên môn pháp lý và kế toán trước khi quyết.
Các bước mở một tên dự án phụ
Mở tên phụ nên làm có kế hoạch, vì mỗi tên mới là một bộ hồ sơ phải chăm trong nhiều năm.
- Viết một câu mục đích: tên phụ này dành cho loại sản phẩm nào, khác tên chính ở đâu. Nếu không viết được, có thể bạn chưa cần tên phụ.
- Quyết định mức liên kết với tên chính: công khai, không chủ động nói, hay ẩn danh.
- Đặt tên và kiểm trùng như với nghệ danh chính, cẩn thận hơn vì tên phụ không có danh tiếng để đỡ khi bị nhầm.
- Tạo hồ sơ nghệ sĩ riêng khi phát hành, không để hệ thống ghép vào hồ sơ tên chính; giữ mã hồ sơ riêng cho từng tên.
- Tách tài khoản: mạng xã hội, email liên hệ, và nếu ẩn danh thì cả thiết bị và số điện thoại đăng ký.
- Ghi lại quy tắc credit: sản phẩm nào ghi tên nào, có bao giờ hai tên xuất hiện chung không.
- Báo cho những người cần biết: nhà phân phối, tổ chức quản lý quyền tác giả, người quản lý, để quyền lợi của hai tên đều về đúng người.
Khi tên phụ lớn hơn tên chính
Chuyện này xảy ra thường hơn người ta nghĩ: một dự án làm cho vui lại được đón nhận hơn tên chính. Khi đó bạn có ba lựa chọn: giữ cả hai như cũ, chuyển trọng tâm sang tên phụ và để tên chính chậm lại, hoặc gộp hai tên bằng cách công khai liên kết. Không có lựa chọn đúng cho mọi người; điều quan trọng là quyết định có chủ ý thay vì để hai tên cùng trôi.
Nếu quyết định gộp, hãy nhớ rằng hồ sơ trên nền tảng nghe nhạc thường không gộp được giữa hai nghệ sĩ khác tên; điều bạn làm được là liên kết bằng tiểu sử, bằng các tài khoản trỏ qua lại và bằng thông báo với người nghe. Nếu tên phụ là dự án chung với người khác, mọi quyết định về tên đều cần sự đồng ý của người cùng làm, giống như với một nhóm nhạc.
Những lỗi hay gặp khi dùng tên thứ hai
Phát hành tên phụ bằng hồ sơ tên chính. Vội vàng chọn hồ sơ có sẵn khi phát hành, bài của tên phụ nằm luôn trong trang tên chính. Đây là lỗi phá hỏng mục đích tách hai tên ngay từ ngày đầu.
Dùng chung tài khoản mạng xã hội. Đăng nhạc của tên phụ trên trang cá nhân của tên chính khiến hai nhóm người nghe trộn lẫn. Nếu muốn liên kết, chỉ cần một bài giới thiệu, không cần dùng chung trang.
Mở tên phụ rồi bỏ hoang. Một hồ sơ nghệ sĩ có hai bài từ ba năm trước, tài khoản không ai trả lời tin nhắn, làm người tìm đến nghĩ bạn thiếu chuyên nghiệp. Nếu dừng dự án, nên ghi rõ trong tiểu sử là dự án đã kết thúc.
Quên khai tên phụ với tổ chức quản lý quyền. Người sáng tác dùng tên phụ nhưng không liên kết với hồ sơ thật của mình, quyền lợi phát sinh từ tên phụ có thể không về đúng người.
Chọn tên phụ quá giống tên chính. Chỉ thêm một chữ hoặc một con số vào tên chính khiến hệ thống và người nghe dễ nhầm hai hồ sơ, trong khi mục đích ban đầu là tách. Tên phụ nên khác hẳn, hoặc liên kết công khai rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên công khai tên dự án phụ ngay từ đầu không?
Tuỳ mục đích. Nếu muốn tận dụng người nghe sẵn có, công khai giúp tên phụ khởi đầu nhanh hơn. Nếu muốn sản phẩm được nghe mà không bị so sánh, nên cho tên phụ tự đứng một thời gian rồi mới liên kết. Nhớ rằng đã công khai thì không rút lại được.
Dùng hai nghệ danh có rắc rối gì về hợp đồng không?
Có thể có nếu bạn đang ký hợp đồng độc quyền với công ty quản lý hay hãng thu âm. Nhiều hợp đồng quy định độc quyền với con người bạn chứ không chỉ với một tên, nên phát hành dưới tên khác vẫn có thể vi phạm. Đọc kỹ hợp đồng và hỏi người có chuyên môn trước khi mở tên mới.
Nghệ sĩ ẩn danh có được bảo vệ quyền tác giả không?
Có. Quyền tác giả không phụ thuộc vào việc công khai danh tính. Tuy vậy, để thực hiện quyền, ví dụ nhận tiền hay khởi kiện, bạn vẫn phải chứng minh mình là người sáng tác, nên cần lưu giữ cẩn thận bản nháp, tệp dự án và hồ sơ đăng ký.
Một người có thể có bao nhiêu tên dự án phụ?
Không có giới hạn, nhưng mỗi tên là một bộ hồ sơ, tài khoản và credit cần chăm. Đa số người làm nhạc chỉ duy trì được một tên chính và một hai tên phụ. Tên lập ra rồi bỏ hoang làm rối dữ liệu và có thể khiến người nghe hiểu nhầm.
Persona có phải đăng ký riêng không?
Persona thường chỉ là cách trình diễn của một nghệ sĩ, không bắt buộc đăng ký gì. Nếu persona được phát hành như một nghệ sĩ riêng trên nền tảng và có giá trị thương mại lớn, khi đó mới cân nhắc bảo vệ tên như một nhãn hiệu, sau khi hỏi người làm sở hữu trí tuệ.
Bị người khác công khai danh tính tên ẩn danh thì làm gì?
Trước hết, ghi lại nơi và cách thông tin bị đăng. Nếu thông tin là đời tư được pháp luật bảo vệ hoặc có dấu hiệu quấy rối, có thể báo nền tảng và tham khảo luật sư. Nhưng nên chuẩn bị tâm lý rằng thông tin đã lan thì khó thu lại hoàn toàn.
