Diễn viên kịch nói ở Việt Nam thường giữ tên thật hơn nghệ sĩ cải lương. Lý do chính nằm ở nguồn gốc: kịch nói ra đời trong môi trường thành thị, gắn với người biết chữ, báo chí và các đoàn kịch có tổ chức; tên người diễn xuất hiện trên chương trình in, trên báo, trong bảng phân vai, nên không cần một cái tên "dễ rao" theo kiểu gánh hát lưu diễn. Thêm nữa, kịch thoại đề cao lối diễn gần đời, và một cái tên đời thường hợp với tinh thần ấy.
Dù vậy, diễn viên kịch vẫn có lúc cần một cái tên khác: trùng tên trong đoàn, chuyển sang điện ảnh, truyền hình, làm hài, làm nội dung trên mạng. Bài này giải thích vì sao sân khấu thoại hay giữ tên thật, những ví dụ nghệ danh nổi tiếng của sân khấu thoại thế giới, và cách diễn viên kịch hôm nay quyết định giữ hay đổi tên.
Kịch nói đến Việt Nam: sân khấu của người thành thị biết chữ
Kịch nói, hay kịch thoại, là loại hình sân khấu chủ yếu dùng lời nói thường thay cho hát, du nhập vào Việt Nam qua ảnh hưởng của sân khấu phương Tây đầu thế kỷ 20. Vở Chén thuốc độc của Vũ Đình Long, diễn ở Hà Nội năm 1921, thường được nhắc là một mốc mở đầu của kịch nói Việt Nam.
Những người làm kịch thời đầu nhiều người là trí thức, nhà văn, nhà báo, công chức, học sinh. Họ diễn trong nhà hát thành phố, trước khán giả biết đọc báo, và quảng bá bằng báo chí, chương trình in. Khác với gánh hát lưu diễn ở nông thôn, ở đây tên người diễn được đọc nhiều hơn được nghe. Một họ tên đầy đủ không gây khó cho người đọc báo, nên nhu cầu nghệ danh ngắn gọn giảm hẳn.
Cũng cần nói thêm: một số người làm kịch thời ấy vốn là người viết, đã có bút danh từ trước. Khi họ đứng tên tác giả kịch, bút danh đi theo; nhưng đó là chuyện của người viết, thuộc danh mục bút danh trên trang này. Câu hỏi ở đây là tên của người diễn, và với người diễn kịch nói, xu hướng giữ tên khai sinh hoặc tên thường dùng hình thành khá sớm.
Xu hướng này càng rõ khi kịch nói được tổ chức thành các đoàn, nhà hát chuyên nghiệp trong nửa sau thế kỷ 20.
Tên thật trên chương trình: văn hoá của đoàn kịch
Trong một đoàn kịch chuyên nghiệp, tên diễn viên xuất hiện ở rất nhiều chỗ: danh sách biên chế, bảng phân vai, chương trình in phát cho khán giả, giấy mời báo chí, hồ sơ xét giải. Mọi chỗ ấy đều gắn với giấy tờ hành chính, nơi tên khai sinh là chuẩn. Dùng một nghệ danh khác tạo ra hai hệ tên song song mà không đem lại lợi ích rõ ràng.
Thứ hai, kịch nói đề cao diễn xuất gần đời: người diễn hoá thân vào nhân vật có tên riêng, có đời sống tâm lý, nói lời như người thường. Một nghệ danh hoa mỹ kiểu ca kịch dễ tạo cảm giác "sân khấu hoá", lệch với tinh thần ấy. Tên đời thường hợp với lối diễn đời thường.
Thứ ba, tiếng tăm trong kịch nói thường xây dựng chậm, qua nhiều vai, nhiều mùa diễn, qua đánh giá của giới phê bình. Người diễn không cần một cái tên gây chú ý ngay lần đầu; họ cần một cái tên ổn định để khán giả và giới chuyên môn ghi nhớ qua năm tháng. Tên thật đáp ứng điều đó tốt.
Ba lý do này giải thích xu hướng chung, không phải luật. Vẫn có diễn viên kịch dùng tên rút gọn, tên thân mật hoặc nghệ danh hẳn hoi, nhất là những người đi từ sân khấu khác sang hoặc đồng thời làm nhiều nghề biểu diễn.
Nghệ danh của sân khấu thoại thế giới
Sân khấu thoại thế giới có những nghệ danh nổi tiếng gắn với lịch sử nghề. Trường hợp hay được nhắc nhất là Molière, tên nghề của Jean-Baptiste Poquelin, người viết và diễn hài kịch Pháp thế kỷ 17; chuyện cái tên ấy đã được kể trong danh mục bút danh trên trang này, nên ở đây chỉ nhắc như một mốc.
Trường hợp thứ hai gắn trực tiếp với nghề diễn: Konstantin Stanislavski, đạo diễn và diễn viên Nga, người xây dựng hệ thống phương pháp diễn xuất mang tên ông. Tên khai sinh của ông là Konstantin Alekseyev; Stanislavski là tên ông dùng khi theo sân khấu. Theo các tiểu sử phổ biến, ông bắt đầu dùng tên này từ khi còn diễn nghiệp dư, trong bối cảnh gia đình ông là một gia đình kinh doanh có tiếng. Điều đáng chú ý là chính người đề cao diễn xuất chân thật lại làm nghề dưới một nghệ danh, cho thấy nghệ danh và lối diễn gần đời không mâu thuẫn.
Với người đọc Việt Nam, điểm đáng rút ra không phải là bắt chước hai cái tên ấy, mà là thấy rằng ngay ở những nền sân khấu thoại lâu đời, quyết định dùng tên thật hay tên nghề vẫn xuất phát từ hoàn cảnh cụ thể của từng người: gia đình, xã hội, giai đoạn nghề. Không có quy tắc chung buộc diễn viên kịch phải chọn bên nào. Hai trường hợp trên đều thuộc thời mà nghề sân khấu chưa được xã hội trọng vọng, giống lý do "tách đời riêng" từng gặp ở nghệ sĩ cải lương. Khi nghề diễn được coi trọng hơn, lý do này yếu đi, và nhiều diễn viên kịch dùng tên thật như một lẽ tự nhiên. Cần tránh suy rộng: không thể lấy vài trường hợp nổi tiếng để nói "diễn viên kịch xưa đều dùng nghệ danh".
Khi diễn viên kịch vẫn cần một cái tên khác
Trùng tên trong cùng đoàn hoặc cùng giới. Hai diễn viên cùng tên phổ biến trong một đoàn gây nhầm trên chương trình và báo chí. Cách nhẹ nhất là thêm tên đệm hoặc một chữ phân biệt, không nhất thiết đổi hẳn.
Chuyển sang điện ảnh, truyền hình. Màn ảnh đòi hỏi tên dễ nhớ với khán giả rộng hơn nhiều so với khán giả nhà hát. Một số diễn viên chọn rút gọn tên để khán giả dễ tìm, nhưng nên giữ liên hệ với tên cũ để không mất lịch sử nghề.
Làm hài, tấu, sân khấu nhỏ. Môi trường hài, sân khấu kịch nhỏ cần tên thân thiện, dễ gọi. Một tên thân mật hoặc biệt danh có thể hợp hơn họ tên đầy đủ.
Làm nội dung trên mạng. Tài khoản mạng cần tên tìm được, không trùng. Nếu tên thật trùng nhiều, thêm chữ chỉ nghề vào tên tài khoản là cách giữ tên thật mà vẫn nổi bật.
Tách vai trò. Có người vừa diễn kịch vừa viết, vừa làm đạo diễn. Dùng tên thật cho diễn, bút danh cho viết là cách tách vai trò rõ ràng, miễn là cách dùng nhất quán.
Sân khấu kịch nhỏ và tên dễ gọi
Những năm gần đây, các sân khấu kịch nhỏ, sân khấu tư nhân, sân khấu hài ở các thành phố lớn có đời sống riêng, gần với khán giả trẻ. Ở đó, quan hệ giữa diễn viên và khán giả thân mật hơn: khán giả theo dõi diễn viên trên mạng, gọi diễn viên bằng tên thân, đến xem vì một nhóm diễn quen. Nhu cầu một cái tên dễ gọi, dễ nhớ quay trở lại, gần với logic gánh hát xưa hơn là logic nhà hát.
Trong môi trường này, nhiều diễn viên dùng tên gọi ngắn: tên riêng một chữ kèm một chữ khác, hoặc biệt danh do khán giả đặt. Điều cần lưu ý là biệt danh do khán giả đặt có thể vui nhưng không phù hợp với mọi vai; khi diễn viên muốn đóng vai nghiêm túc hơn, tên ấy có thể cản trở. Trước khi dùng biệt danh làm tên chính, nên hỏi: mình có muốn mang tên này khi đóng một vai bi kịch không?
Ví dụ giả định: một diễn viên trẻ tên Trần Minh Khang được khán giả sân khấu hài gọi là "Khang Lém". Tên này giúp nhóm hài bán vé, nhưng khi Khang đi casting vai chính kịch, một tên như "Minh Khang" sẽ phù hợp hơn. Giải pháp hợp lý là giữ "Minh Khang" làm tên nghề chính, còn "Khang Lém" là tên của một chương trình hoặc nhân vật, không phải tên người.
Những hiểu lầm hay gặp về tên của diễn viên kịch
"Diễn viên kịch dùng tên thật nên không cần nghĩ về tên." Giữ tên thật vẫn là một quyết định đặt tên: phải chốt cách viết, có hay không có tên đệm, viết hoa thế nào, tài khoản mang tên gì. Không quyết định thì mỗi nơi ghi một kiểu và tên bị phân tán.
"Đổi sang nghệ danh thì xoá được quá khứ nghề." Ngược lại, đổi tên làm đứt mạch tư liệu: các vai cũ, bài báo cũ, giải thưởng cũ gắn với tên cũ. Nếu đổi, phải chủ động nối hai tên trong hồ sơ và giới thiệu.
"Nghệ danh làm diễn xuất kém chân thật." Không có cơ sở. Trường hợp Stanislavski cho thấy một người đề cao diễn xuất chân thật vẫn làm nghề dưới nghệ danh. Khán giả đánh giá vai diễn, không đánh giá tên khai sinh.
"Tên trên chương trình chỉ là chuyện hình thức." Chương trình in, bảng phân vai là nguồn tư liệu chính để báo chí và người nghiên cứu ghi nhận một diễn viên. Ghi sai, ghi thiếu tên ở đó là mất dấu vết nghề lâu dài.
"Tên ngắn lúc nào cũng tốt hơn." Tên ngắn dễ nhớ nhưng dễ trùng. Với diễn viên kịch, một tên ba tiếng ổn định, ít trùng thường có lợi hơn một tên hai tiếng phổ biến.
Ghi tên diễn viên kịch cho đúng: bảng phân vai, chương trình, báo chí
Dù giữ tên thật hay dùng nghệ danh, diễn viên kịch nên có một quy tắc ghi tên thống nhất. Các bước sau dùng được cho cả cá nhân lẫn đoàn kịch:
- Chốt một tên nghề chính. Đó là tên in trên chương trình, bảng phân vai, giới thiệu báo chí. Không đổi qua lại giữa các vở.
- Ghi tên nhân vật và tên người diễn tách bạch. Mẫu chuẩn: tên nhân vật trước, tên người diễn sau, cùng một kiểu chữ cho mọi diễn viên.
- Ghi chú tên khai sinh trong hồ sơ nội bộ nếu tên nghề khác tên khai sinh, để hợp đồng, thù lao, giấy tờ không vướng.
- Gửi báo chí một dòng định danh. Kèm tên nghề, cách viết hoa, có dấu, để tránh mỗi báo viết một kiểu.
- Đồng bộ tài khoản mạng. Tên tài khoản, tên hiển thị dùng đúng tên nghề; nếu trùng thì thêm chữ chỉ nghề.
- Khi đổi tên, thông báo có lộ trình. Ghi "tên cũ" trong một thời gian trên chương trình và tài khoản để khán giả nối được hai tên.
Các bước này đơn giản nhưng hay bị bỏ qua, và hậu quả là tư liệu về một diễn viên bị rải ra dưới nhiều cách viết khác nhau, rất khó tổng hợp về sau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao diễn viên kịch nói ít dùng nghệ danh hơn nghệ sĩ cải lương?
Kịch nói ra đời trong môi trường thành thị, quảng bá qua báo chí và chương trình in, tổ chức thành đoàn có giấy tờ chặt chẽ, và đề cao lối diễn gần đời. Những điều kiện đó làm giảm nhu cầu một cái tên ngắn để rao như ở gánh hát lưu diễn.
Vở kịch nói đầu tiên của Việt Nam là vở nào?
Vở Chén thuốc độc của Vũ Đình Long, diễn ở Hà Nội năm 1921, thường được nhắc là mốc mở đầu kịch nói Việt Nam. Khi viết học thuật, nên dẫn theo một công trình lịch sử sân khấu cụ thể vì cách xác định mốc có thể khác nhau.
Stanislavski có phải tên thật không?
Không. Tên khai sinh của ông là Konstantin Alekseyev; Stanislavski là tên ông dùng khi theo nghề sân khấu. Ông là đạo diễn, diễn viên Nga, người xây dựng hệ thống phương pháp diễn xuất có ảnh hưởng lớn tới đào tạo diễn viên trên thế giới.
Diễn viên kịch chuyển sang đóng phim có nên đổi tên không?
Không bắt buộc. Nếu tên thật dễ nhớ và không trùng, nên giữ để nối liền lịch sử nghề. Nếu cần, có thể rút gọn tên nhưng nên ghi rõ liên hệ với tên cũ trong hồ sơ và giới thiệu để khán giả, đồng nghiệp không nghĩ là hai người.
Biệt danh khán giả đặt có nên dùng làm nghệ danh?
Cân nhắc kỹ. Biệt danh vui có thể giúp nổi nhanh ở sân khấu hài nhưng hạn chế khi đóng vai nghiêm túc. Cách an toàn là giữ một tên nghề trung tính làm tên chính và dùng biệt danh cho chương trình, nhân vật hoặc tài khoản phụ.
Đoàn kịch có quyền yêu cầu diễn viên đổi tên không?
Đoàn có thể đề nghị, nhất là khi trùng tên trong đoàn, nhưng tên của người diễn thuộc về người diễn. Nếu đoàn tham gia đặt và quảng bá một nghệ danh, hai bên nên thoả thuận rõ quyền dùng tên khi hết hợp đồng.
