Một người viết có thể dùng nhiều bút danh, và lịch sử văn chương có rất nhiều trường hợp như vậy. Lý do phổ biến nhất là tách thể loại: mỗi tên gắn với một kiểu sách để người đọc biết mình đang cầm gì. Các lý do khác là viết cho nhiều tờ báo, nhiều chuyên mục, thử nghiệm một giọng mới mà không đặt cược tên chính, hay muốn biết tác phẩm có được đón nhận khi không có danh tiếng đỡ lưng.
Trường hợp nổi tiếng nhất là nhà thơ Bồ Đào Nha Fernando Pessoa, người tạo ra hẳn những "dị danh" có tiểu sử và phong cách riêng. Gần hơn với độc giả đại chúng có Agatha Christie ký Mary Westmacott cho tiểu thuyết tâm lý, và Stephen King từng in sách dưới tên Richard Bachman. Dùng nhiều tên có cái lợi, nhưng cũng nhân đôi công việc quản lý — phần cuối bài bàn cách làm cho gọn.
Năm lý do một người cần nhiều hơn một bút danh
Mỗi thể loại một lời hứa với người đọc. Người mua một cuốn trinh thám mong một vụ án; người mua tiểu thuyết tình cảm mong một mối quan hệ. Một tên cho mỗi thể loại giúp nhà sách xếp kệ đúng và người đọc không thất vọng. Đây là lý do thực dụng nhất và phổ biến nhất.
Viết cho nhiều toà soạn, nhiều chuyên mục. Thời báo chí in phát triển, một cây bút có thể giữ vài chuyên mục trên cùng một tờ báo. Ký nhiều tên giúp tờ báo trông phong phú và giúp người viết tách giọng bình luận khỏi giọng tạp văn hay thơ.
Thử nghiệm không rủi ro. Một thể loại mới, một giọng văn mới có thể thất bại. Thử dưới tên mới giúp tên chính không bị kéo theo, và giúp người viết nghe phản hồi thật thay vì phản hồi dành cho tên tuổi của mình.
Kiểm chứng giá trị tác phẩm. Có tác giả muốn biết sách của mình bán được vì nội dung hay vì tên. Stephen King từng kể việc in sách dưới tên Richard Bachman một phần là để thử câu hỏi ấy.
Khối lượng viết lớn hơn sức chứa của một tên. Một số người viết rất nhiều, trong khi thị trường quen nhịp mỗi năm một hai cuốn của một tác giả. Nhiều tên giúp họ ra sách nhanh hơn mà không làm người đọc bội thực một tên.
Pessoa và dị danh: khi mỗi tên là một nhà thơ khác
Fernando Pessoa (1888–1935) đẩy ý tưởng nhiều tên tới tận cùng. Ông phân biệt bút danh — tên khác của chính mình — với dị danh (heteronym): một nhân cách viết riêng, có tiểu sử, thế giới quan và phong cách thơ riêng. Ba dị danh chính là Alberto Caeiro, Ricardo Reis và Álvaro de Campos; ông còn viết dưới tên chính mình, và có những "bán dị danh" gần với bản thân hơn như Bernardo Soares, người được gán cho Quyển sách của sự bất an.
Với Pessoa, nhiều tên không phải để giấu mình mà là một phương pháp sáng tác: mỗi dị danh nhìn thế giới khác nhau, thậm chí tranh luận với nhau. Đây là trường hợp đặc biệt, ít người viết nào làm theo được trọn vẹn.
Ở dạng khác, triết gia Đan Mạch Søren Kierkegaard (1813–1855) xuất bản nhiều tác phẩm dưới các tên giả như Johannes de Silentio hay Johannes Climacus. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng muốn hiểu ông phải chú ý tên nào ký dưới tác phẩm nào, vì mỗi tên đại diện cho một lập trường mà ông không nhất thiết đồng ý trọn vẹn.
Điều người viết hôm nay có thể học: nếu bạn dùng nhiều tên, hãy biết rõ mỗi tên là gì — chỉ là nhãn thể loại, hay là một giọng riêng. Sự rõ ràng ấy giúp bạn viết nhất quán dưới từng tên. Một người dùng hai tên mà viết giống hệt nhau dưới cả hai thì cái tên thứ hai chỉ làm phân tán người đọc; ngược lại, nếu mỗi tên có giọng riêng, người đọc sẽ tự tìm đúng tên họ cần.
Tên phụ cho thể loại khác: Mary Westmacott và Richard Bachman
Agatha Christie (1890–1976) viết sáu tiểu thuyết tâm lý, tình cảm dưới tên Mary Westmacott, tách khỏi dòng trinh thám làm nên tên tuổi bà. Mối liên hệ giữ kín được một thời gian rồi được công khai. Trường hợp này cho thấy bút danh phụ là cách chính đáng để giữ lời hứa thể loại của tên chính.
Stephen King in một số tiểu thuyết dưới tên Richard Bachman từ cuối thập niên 1970. Năm 1985, một nhân viên hiệu sách để ý văn phong và tra hồ sơ bản quyền, phát hiện mối liên hệ; King sau đó công khai và từ đó các sách Bachman được in kèm tên ông. Đây là bài học về độ bền của bí mật: hồ sơ hành chính và văn phong là hai con đường dẫn về tên thật.
Ở Việt Nam, văn học đầu thế kỷ 20 có nhiều trường hợp một người viết ký nhiều tên trên báo, như đã kể ở bài về bút danh nhà văn Việt thế kỷ 20; Hàn Mặc Tử từng ký Phong Trần, Lệ Thanh trước khi dừng ở tên quen thuộc. Khác với Christie hay King, những tên ấy thường gắn với từng giai đoạn hay từng tờ báo hơn là với thể loại.
Báo chí Việt Nam và chuyện lần ra những bút danh tản mát
Trong báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ 20, chuyện một người ký nhiều tên là bình thường. Một nhà báo có thể ký một tên cho xã luận, một tên cho mục trào phúng, một tên cho bài dịch, và thêm vài tên ký tắt cho những mẩu tin nhỏ. Ngô Tất Tố là một trong những cây bút được giới nghiên cứu ghi nhận đã dùng nhiều bút danh trên báo bên cạnh tên thật ký dưới các tác phẩm lớn.
Hệ quả là để biên soạn toàn tập hay nghiên cứu một tác giả, người ta phải lần lại từng bút danh. Các nhà nghiên cứu thường dựa vào bốn loại nguồn: lời tự thuật của chính tác giả trong hồi ký, thư từ, phỏng vấn; lời kể của người cùng thời như đồng nghiệp, người trong toà soạn; tư liệu toà soạn như sổ sách, thư gửi bài; và đối chiếu văn phong, đề tài giữa bài ký bút danh với bài ký tên thật.
Không nguồn nào đủ một mình. Một bài ký tắt có thể bị gán nhầm, và đã có những trường hợp các nhà nghiên cứu tranh luận một bài cụ thể là của ai. Với người viết hôm nay, bài học rất thực tế: nếu bạn dùng nhiều tên, chính bạn nên là người giữ danh mục đầy đủ, vì không ai khác làm việc ấy tốt bằng bạn — và vì sau này, người đọc hay người thừa kế sẽ cần nó.
Nên dùng một tên hay nhiều tên: so sánh nhanh
Trước khi tạo thêm một bút danh, đặt hai lựa chọn cạnh nhau. Phần lớn người mới viết chỉ cần một tên; nhiều tên đáng giá khi bạn đã có người đọc ổn định và đi sang mảng khác hẳn.
| Tiêu chí | Một bút danh cho mọi thứ | Mỗi mảng một bút danh |
|---|---|---|
| Người đọc | Dồn về một chỗ, dễ tích luỹ | Chia nhỏ, mỗi tên phải gây dựng lại |
| Kỳ vọng thể loại | Dễ gây hụt hẫng khi đổi thể loại | Rõ ràng, mỗi tên một lời hứa |
| Công sức quản lý | Một bộ tài khoản, một hồ sơ | Nhân theo số tên: tài khoản, hợp đồng, giới thiệu |
| Rủi ro lộ liên hệ | Không có | Có, nếu cần kín giữa các tên |
| Thử nghiệm | Thất bại ảnh hưởng tên chính | Thất bại khoanh lại trong tên phụ |
| Đàm phán với nhà xuất bản | Tên có lịch sử bán hàng dài hơn | Tên mới chưa có số liệu, vị thế yếu hơn |
Một giải pháp lai đang phổ biến là bút danh phụ công khai: dùng tên khác cho thể loại khác nhưng nói rõ đó vẫn là bạn, chẳng hạn ghi "cũng là tác giả của…" trong phần giới thiệu. Cách này giữ lời hứa thể loại mà vẫn tận dụng được người đọc cũ.
Quản lý nhiều bút danh cho khỏi rối
Khi đã quyết dùng nhiều tên, việc khó nhất không phải là viết mà là giữ hồ sơ cho sạch. Một sơ suất nhỏ có thể làm lộ mối liên hệ bạn muốn giữ kín, hoặc làm bạn khó chứng minh tác phẩm là của mình.
- Lập một bảng tổng: mỗi bút danh, thể loại, ngày bắt đầu, nền tảng đang dùng, nhà xuất bản hay toà soạn đã làm việc, mức độ kín.
- Mỗi bút danh một địa chỉ thư điện tử và một bộ tài khoản riêng; không đăng nhập chéo trên cùng một trình duyệt nếu cần kín.
- Mỗi hợp đồng ghi rõ tên thật của bạn và bút danh sẽ in trên tác phẩm; lưu bản ký vào thư mục của đúng bút danh.
- Viết sẵn một đoạn giới thiệu tác giả riêng cho từng tên và dùng đúng đoạn ấy ở mọi nơi.
- Theo dõi nhuận bút và thu nhập theo từng tên nhưng gộp về một hồ sơ thuế của bạn.
- Định kỳ tìm tên mình trên mạng để phát hiện người khác dùng trùng hoặc tài khoản giả.
- Ghi rõ trong hồ sơ cá nhân, ở nơi người thân tin cậy biết, danh sách bút danh và tác phẩm, để quyền lợi không bị thất lạc nếu có chuyện bất trắc.
Bước cuối nghe xa vời nhưng rất thực tế: quyền tài sản với tác phẩm có thể được thừa kế, và người thừa kế cần biết bạn đã viết những gì, dưới tên nào.
Khi nào nên gộp lại về một tên
Sau một thời gian dùng nhiều tên, có lúc nên thu về. Dấu hiệu rõ nhất là một tên phụ không đi tới đâu: ít tác phẩm, ít người đọc, nhưng vẫn tốn công duy trì tài khoản và giới thiệu. Khi ấy, gộp tác phẩm cũ vào tên chính (ghi chú "trước đây in dưới tên…") thường có lợi hơn.
Dấu hiệu thứ hai là lý do tách tên đã hết. Bạn từng dùng bút danh vì nghề chính không cho phép công khai, nay bạn đã chuyển nghề; hoặc bạn từng sợ người đọc trinh thám không theo sang mảng khác, nay chính họ hỏi bạn có viết thêm không.
Dấu hiệu thứ ba là mối liên hệ đã lộ và giữ kín không còn ý nghĩa. Trường hợp Richard Bachman cho thấy công khai chủ động thường tốt hơn để người khác phát hiện. Gộp tên không xoá được tên cũ: sách đã in vẫn mang tên cũ. Việc bạn cần làm là đảm bảo người đọc tìm từ tên này sẽ thấy đường sang tên kia.
Khi gộp, hãy báo cho nhà xuất bản và các nền tảng đang bán sách để họ cập nhật trang tác giả, gắn các tác phẩm cũ vào cùng một hồ sơ nếu hệ thống cho phép. Ở lần tái bản, có thể in tên chính kèm dòng chú "trước đây in dưới tên…" để người đọc mới không nhầm đó là sách mới.
Câu hỏi thường gặp
Dị danh khác bút danh thế nào?
Bút danh là một tên khác của chính người viết. Dị danh, theo cách Fernando Pessoa dùng, là một nhân cách viết riêng có tiểu sử, thế giới quan và phong cách khác tác giả thật. Dị danh là một phương pháp sáng tác; bút danh chỉ là cái tên ký dưới tác phẩm.
Dùng nhiều bút danh có vi phạm gì không?
Về nguyên lý, người viết có quyền dùng bút danh và có thể dùng nhiều tên, miễn không gây thiệt hại cho người khác, không mạo danh người có thật và không dùng để lừa dối trong giao dịch. Khi ký hợp đồng và nhận tiền, danh tính pháp lý vẫn là tên thật.
Nhà xuất bản có biết tên thật của tác giả dùng bút danh không?
Thông thường là có, vì hợp đồng, thanh toán và nghĩa vụ thuế cần danh tính pháp lý. Nếu bạn cần giữ kín, hãy thoả thuận rõ trong hợp đồng về phạm vi người được biết và trách nhiệm giữ bí mật của nhà xuất bản.
Có nên công khai rằng hai bút danh là cùng một người không?
Tuỳ mục đích. Nếu bạn tách tên chỉ để rõ thể loại, công khai thường có lợi vì người đọc cũ theo sang. Nếu tách vì an toàn hay đời tư, nên giữ kín và quản lý tài khoản thật chặt. Quyết định này nên làm sớm, trước khi có nhiều tác phẩm.
Nếu lỡ dùng quá nhiều bút danh khi mới viết thì sao?
Hãy chọn một tên có nhiều tác phẩm hoặc bạn gắn bó nhất làm tên chính, gộp các tác phẩm khác về dưới tên ấy kèm ghi chú tên cũ. Cập nhật tài khoản và thông báo với người đọc. Càng làm sớm càng ít tổn thất.
Một bút danh có thể chuyển cho người khác dùng tiếp không?
Bút danh gắn với người sáng tạo nên không giống tài sản thông thường. Tuy vậy, có những tên chung do nhà xuất bản tạo ra và giao cho nhiều người viết. Nếu định để người khác viết dưới tên mình, cần hợp đồng rõ ràng về quyền tác giả và quyền dùng tên.
