Bút danh là tên mà người viết tự chọn để ký dưới tác phẩm của mình thay cho tên khai sinh. Nó có thể là một cái tên hoàn toàn mới, một phần của tên thật được cắt gọt, một địa danh quê nhà, hay một chữ mang ý nghĩa riêng với người viết. Trong tiếng Việt còn gặp các cách gọi gần nghĩa như bút hiệu; tiếng Anh gọi là pen name, còn tiếng Pháp có nom de plume và pseudonyme.
Người viết dùng bút danh vì nhiều lý do rất thực tế: tách đời sống riêng khỏi trang viết, giữ an toàn khi viết về đề tài nhạy cảm, viết sang một thể loại khác mà không làm rối người đọc cũ, nhiều người cùng viết dưới một tên, hoặc đơn giản là tên khai sinh khó nhớ hay trùng với người khác. Văn chương Việt Nam thế kỷ 20 đầy những bút danh quen thuộc hơn cả tên thật: ít người gọi Nguyễn Khắc Hiếu, nhưng ai cũng biết Tản Đà; ít người nhớ Trần Hữu Tri, nhưng Nam Cao thì có trong sách giáo khoa.
Bài này giúp bạn phân biệt bút danh với những loại tên dễ lẫn, hiểu các động cơ chọn bút danh, cái giá phải trả khi dùng nó, và những hiểu lầm hay gặp ở người mới cầm bút.
Bút danh, biệt hiệu, nghệ danh và ẩn danh khác nhau ở đâu
Bốn khái niệm này hay bị dùng lẫn. Điểm phân biệt nằm ở ai đặt ra cái tên, dùng trong hoạt động nào, và người đọc có biết có một người cụ thể đứng sau hay không.
| Loại tên | Ai đặt | Dùng ở đâu | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Bút danh | Chính người viết | Ký dưới tác phẩm viết: thơ, truyện, báo, tiểu luận | Tản Đà (Nguyễn Khắc Hiếu), George Orwell (Eric Arthur Blair) |
| Biệt hiệu, tên hiệu | Bản thân hoặc người xung quanh | Đời sống, giao tiếp, nhà nho xưa dùng tên hiệu bên cạnh tên chữ | Tên gọi gắn với học vị như "Tú" trong Tú Xương |
| Nghệ danh | Người biểu diễn, đôi khi do gánh hát hay công ty đặt | Sân khấu, âm nhạc, điện ảnh | Molière (Jean-Baptiste Poquelin) vừa viết kịch vừa diễn kịch |
| Ẩn danh, khuyết danh | Không có tên | Tác phẩm không ký hoặc không xác định được tác giả | Nhiều truyện Nôm và ca dao không rõ người làm |
Ranh giới không phải lúc nào cũng sắc. Molière là trường hợp vừa là nghệ danh của một diễn viên vừa là tên tác giả trên kịch bản. Tú Xương (Trần Tế Xương) là tên gọi ghép học vị tú tài với tên thật, vừa giống biệt hiệu vừa được dùng như bút danh. Điều cốt lõi để gọi một cái tên là bút danh: nó gắn với hoạt động viết và do người viết chủ động chọn.
Bút danh cũng khác ẩn danh ở chỗ nó vẫn là một danh tính ổn định. Người đọc có thể theo dõi "một tác giả" qua nhiều tác phẩm, dù không biết người ấy là ai ngoài đời. Ẩn danh thì không cho người đọc cả điều đó.
Sáu lý do người viết dùng bút danh
Tách đời tư khỏi trang viết. Nhiều người viết có nghề chính khác: giáo viên, bác sĩ, kỹ sư, công chức. Họ không muốn đồng nghiệp, học trò hay khách hàng đọc tiểu thuyết tình cảm của mình rồi nhìn mình khác đi. Lewis Carroll là ví dụ kinh điển: tên khai sinh Charles Lutwidge Dodgson, giảng dạy toán ở Oxford, ký tên thật trên sách toán và dùng bút danh cho Alice ở xứ sở thần tiên.
Đổi thể loại mà không làm rối người đọc. Người đọc quen một tác giả với một kiểu sách. Khi tác giả trinh thám muốn viết tiểu thuyết tâm lý, một tên mới giúp cả hai bên khỏi thất vọng. Agatha Christie viết sáu cuốn tiểu thuyết tâm lý dưới tên Mary Westmacott, tách hẳn khỏi dòng trinh thám mang tên bà.
Vượt qua định kiến. Thế kỷ 19, nhiều phụ nữ châu Âu ký tên nam hoặc tên trung tính để tác phẩm được đọc nghiêm túc. Mary Ann Evans ký George Eliot; ba chị em nhà Brontë ra mắt dưới tên Currer, Ellis và Acton Bell.
An toàn cho người viết và người trong truyện. Viết về đề tài nhạy cảm, về gia đình, về nơi làm việc, hay viết phóng sự có thể đem lại rủi ro. Bút danh tạo một lớp đệm, dù không phải lớp bảo vệ tuyệt đối.
Nhiều người cùng viết dưới một tên. Hai anh em họ Frederic Dannay và Manfred B. Lee viết trinh thám chung dưới tên Ellery Queen. Một tên chung giúp người đọc không phải nhớ hai họ và giữ được giọng thống nhất.
Tên thật khó dùng. Tên khai sinh có thể quá phổ biến, trùng với một người viết khác, khó đọc với người nước ngoài, hoặc đơn giản không gợi được cái chất mà người viết muốn. Khi ấy bút danh là chuyện thực dụng chứ không phải chuyện bí ẩn.
Bút danh qua các thời: từ tên hiệu nhà nho tới tên ký trên báo
Ở Việt Nam, truyền thống dùng nhiều tên có từ lâu. Nhà nho xưa ngoài tên khai sinh thường có tên chữ, tên hiệu, đôi khi cả biệt hiệu; ký tên hiệu dưới thơ văn là chuyện bình thường. Vì vậy khi chữ quốc ngữ và báo chí phát triển đầu thế kỷ 20, việc người viết lấy một cái tên khác để ký không bị coi là lạ, mà gần như là lẽ tự nhiên của nghề.
Báo chí quốc ngữ làm số bút danh tăng vọt. Một người viết có thể cùng lúc gửi bài cho nhiều tờ báo, viết nhiều mục, nhiều thể loại, và ký mỗi chỗ một tên. Có những cây bút dùng hàng chục bút danh suốt đời làm báo, khiến các nhà nghiên cứu về sau phải đối chiếu văn phong, tư liệu toà soạn và hồi ký mới xác định được bài nào của ai.
Ở phương Tây, bút danh cũng gắn chặt với báo chí và in ấn. Benjamin Franklin khi còn trẻ gửi những lá thư ký tên một bà goá tưởng tượng là Silence Dogood cho tờ báo của anh trai mình. Ba người soạn loạt bài bảo vệ dự thảo Hiến pháp Hoa Kỳ cuối thập niên 1780 ký chung một tên La-tinh là Publius. Những ví dụ này cho thấy bút danh không chỉ là chuyện văn chương mà là công cụ của đời sống in ấn nói chung.
Ngày nay, khi ai cũng có thể đăng bài lên mạng, bút danh trở lại theo một dạng mới: tên tài khoản, tên tác giả trên nền tảng truyện mạng, tên ký dưới bài blog. Nguyên lý vẫn vậy, chỉ có thêm những câu hỏi mới về tài khoản, bằng chứng và an toàn.
Cái giá của việc dùng bút danh
Bút danh không miễn phí. Thứ nhất là xây lại từ đầu: nếu bạn đã có người đọc dưới tên thật, một bút danh mới bắt đầu từ con số không. Đó là lý do nhiều tác giả quen tay chọn công khai mối liên hệ giữa hai tên ngay từ đầu.
Thứ hai là gánh nặng quản lý. Hai cái tên nghĩa là hai bộ tài khoản, hai cách giới thiệu, hai hồ sơ với nhà xuất bản, và luôn phải nhớ mình đang nói bằng giọng nào. Người dùng ba, bốn bút danh dễ sơ suất, để lộ mối liên hệ qua một email hay một tấm ảnh.
Thứ ba là chứng minh quyền. Khi có tranh chấp về tác phẩm, bạn phải chứng minh người ký bút danh ấy chính là bạn. Nếu không lưu bản thảo, thư từ, hợp đồng ghi rõ quan hệ giữa tên thật và bút danh, việc này có thể rất mất công.
Thứ tư là sự hoài nghi của người đọc ở một số lĩnh vực. Trong viết chuyên môn như y học, pháp lý, tài chính, người đọc muốn biết người viết là ai để đánh giá độ tin cậy. Ở đó, bút danh có thể làm giảm sức nặng của bài, trừ khi được một toà soạn có uy tín đứng ra bảo lãnh.
Cuối cùng là sự gắn bó lâu dài. Một bút danh chọn vội ở tuổi hai mươi có thể theo bạn suốt bốn mươi năm. Đổi về sau là có thể, nhưng mỗi lần đổi lại tốn thêm một vòng gây dựng. Vì vậy câu hỏi đúng không chỉ là có nên dùng bút danh không, mà còn là bút danh này có đủ bền để mình mang theo lâu không.
Bút danh được pháp luật nhìn nhận thế nào
Về nguyên lý, pháp luật dân sự Việt Nam thừa nhận cá nhân có quyền sử dụng bí danh, bút danh, với điều kiện việc dùng ấy không gây thiệt hại cho quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Pháp luật về quyền tác giả cũng ghi nhận quyền của tác giả được đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm, và được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng.
Điều đó có nghĩa là bạn không cần "đăng ký bút danh" ở đâu để được dùng nó. Bút danh tồn tại từ khi bạn dùng nó một cách nhất quán. Tuy vậy, trong các giao dịch như ký hợp đồng, nhận tiền, nộp thuế, danh tính pháp lý vẫn là tên trên giấy tờ tuỳ thân; bút danh chỉ đi kèm để xác định tên được in trên tác phẩm.
Bút danh cũng không phải tấm khiên trước trách nhiệm. Viết dưới tên khác không làm mất trách nhiệm pháp lý của người viết với nội dung mình đăng, chẳng hạn khi nội dung xúc phạm danh dự người khác. Các quy định cụ thể có thể thay đổi, nên khi cần làm việc nghiêm túc với hợp đồng hay tranh chấp, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi luật sư.
Những hiểu lầm hay gặp về bút danh
"Dùng bút danh là vì muốn giấu giếm điều gì đó." Phần lớn bút danh là chuyện thực dụng: tách nghề, đổi thể loại, tên dễ nhớ hơn. Nhiều tác giả công khai tên thật song song với bút danh mà không ai thấy có gì mờ ám.
"Bút danh giữ bí mật tuyệt đối." Hồ sơ hợp đồng, tài khoản nhận tiền, văn phong, thậm chí thói quen dùng từ đều có thể dẫn về người thật. Bút danh giảm khả năng bị nhận ra, không loại bỏ nó.
"Phải đăng ký bút danh thì mới được dùng." Không có thủ tục đăng ký bắt buộc cho bút danh. Bút danh có thể được đăng ký làm nhãn hiệu trong một số trường hợp kinh doanh, nhưng đó là chuyện khác, phục vụ mục đích thương mại chứ không phải điều kiện để viết.
"Đã dùng bút danh thì không đòi được quyền tác giả." Quyền tác giả thuộc về người sáng tạo, dù họ ký tên thật hay bút danh. Vấn đề chỉ là chứng minh mối liên hệ, nên cần lưu giữ bằng chứng ngay từ đầu.
"Bút danh càng lạ càng tốt." Một cái tên quá cầu kỳ khó nhớ, khó tìm trên mạng và dễ bị gõ sai. Những bút danh sống lâu nhất thường ngắn, dễ đọc và có một hạt nghĩa riêng.
Câu hỏi thường gặp
Bút danh và bút hiệu có khác nhau không?
Trong cách dùng hằng ngày, bút danh và bút hiệu gần như đồng nghĩa: đều chỉ tên người viết tự chọn để ký tác phẩm. Bút hiệu nghe cổ hơn, gợi truyền thống tên hiệu của nhà nho, còn bút danh là từ phổ biến trong sách báo và văn bản pháp luật hiện nay.
Một người có được dùng nhiều bút danh cùng lúc không?
Được. Nhiều nhà văn, nhà báo dùng nhiều bút danh cho các thể loại, chuyên mục hay tờ báo khác nhau. Điều cần lưu ý là quản lý hồ sơ cho rõ: hợp đồng, bản thảo và tài khoản nhận nhuận bút phải thể hiện được bút danh nào là của bạn.
Bút danh có cần ghi trên căn cước hay giấy tờ tuỳ thân không?
Không. Giấy tờ tuỳ thân ghi họ tên theo khai sinh; bút danh không phải là thông tin hộ tịch. Khi làm việc với nhà xuất bản hay toà soạn, bạn dùng tên thật để ký hợp đồng và ghi kèm bút danh sẽ được in trên tác phẩm.
Có nên dùng bút danh khi viết bài chuyên môn không?
Tuỳ lĩnh vực. Ở các mảng mà người đọc cần biết chuyên môn của người viết như y tế, pháp lý, tài chính, tên thật kèm chức danh giúp bài đáng tin hơn. Nếu vẫn muốn dùng bút danh, nên để một toà soạn hay tổ chức có uy tín xác nhận chuyên môn của bạn.
Bút danh có thể trùng với bút danh của người khác không?
Có thể, vì không có cơ quan nào cấp bút danh độc quyền. Tuy vậy, trùng với một người viết đang hoạt động sẽ gây nhầm lẫn và có khi dẫn tới tranh chấp. Trước khi dùng, nên tìm kỹ trên mạng, trên các nền tảng sách và trong nghề.
Tác phẩm ký bút danh có được bảo hộ như ký tên thật không?
Về nguyên lý là có. Quyền tác giả phát sinh từ việc sáng tạo, không phụ thuộc người viết ký tên nào. Điều quan trọng là khi cần, bạn chứng minh được mình là người đứng sau bút danh, bằng bản thảo, thư từ và hợp đồng.