Để chọn bút danh cho tốt, hãy bắt đầu từ câu hỏi bút danh này để làm gì, rồi mới tới chuyện tên hay hay dở. Một bút danh dùng để tách nghề viết khỏi nghề chính cần khác một bút danh chỉ để dễ nhớ hơn tên thật; một bút danh cho truyện mạng cần khác một bút danh in trên bìa sách văn học.
Quy trình gọn gồm năm bước: xác định mục đích và mức độ kín đáo; gom ý tên từ vài nguồn quen thuộc; chấm các ứng viên theo một bảng tiêu chí; kiểm trùng trên mạng và trong nghề; thử tên với vài người đọc rồi chốt, kèm lưu bằng chứng rằng bạn là người dùng tên ấy từ ngày đầu. Mỗi bước dưới đây có ví dụ giả định để bạn áp dụng ngay.
Bước đầu: bút danh để làm gì và kín tới mức nào
Viết ra một câu trả lời cho câu hỏi "tại sao mình không ký tên thật". Câu trả lời quyết định gần hết các lựa chọn sau. Nếu lý do là tách nghề — bạn là giáo viên viết truyện tình cảm — bút danh cần không gợi tới tên thật, và các tài khoản đi kèm phải tách khỏi tài khoản cá nhân. Nếu lý do chỉ là tên thật khó nhớ, bạn hoàn toàn có thể dùng một biến thể của tên mình, chẳng hạn bỏ họ, giữ tên đệm và tên.
Tiếp theo, xác định mức độ kín mong muốn theo ba nấc. Nấc một: công khai, ai hỏi cũng nói, bút danh chỉ là tên nghề. Nấc hai: bạn bè và nhà xuất bản biết, công chúng không cần biết. Nấc ba: chỉ một vài người tin cậy biết, vì lý do an toàn. Càng lên nấc cao, bút danh càng phải xa tên thật và cách bạn quản lý tài khoản càng phải chặt.
Cuối cùng, nghĩ tới quãng đường dài. Bút danh không nên chỉ hợp với cuốn đầu tay. Một cái tên quá gắn với một thể loại, ví dụ một cái tên nghe rõ chất kinh dị, sẽ thành gánh nặng nếu sau này bạn viết sách thiếu nhi. Nếu đã biết mình sẽ đi nhiều thể loại, hoặc chọn tên trung tính, hoặc chấp nhận từ đầu rằng sẽ có nhiều bút danh cho nhiều mảng.
Năm nguồn gợi ý tên mà nhiều người viết đã dùng
Quê hương, sông núi. Đây là nguồn quen thuộc nhất trong văn chương Việt. Tản Đà ghép núi Tản và sông Đà quê hương Nguyễn Khắc Hiếu; Tô Hoài được giải thích là ghép sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức, nơi Nguyễn Sen lớn lên. Cách này cho tên một gốc rễ và một câu chuyện để kể.
Một phần của tên thật. Bỏ họ, giữ tên đệm và tên; hoặc dùng tên thật đầy đủ nhưng viết tắt chữ đầu. Xuân Diệu chính là tên đệm và tên của Ngô Xuân Diệu. Cách này dễ nhớ với người quen, nhưng không hợp nếu bạn cần kín đáo.
Biến đổi chữ cái. Đảo vị trí, chuyển ngữ hoặc viết tắt. Lewis Carroll được hình thành bằng cách La-tinh hoá hai tên Charles Lutwidge rồi đảo thứ tự và chuyển lại sang tiếng Anh. Với tiếng Việt có dấu, cách này khó hơn vì đảo chữ dễ ra tên vô nghĩa, nhưng vẫn dùng được với tên không dấu cho thị trường quốc tế.
Một hình ảnh, một chữ có nghĩa riêng. Một vật, một mùa, một chữ Hán Việt mang tinh thần bạn muốn. Cái lợi là gợi cảm xúc; cái hại là dễ trùng, vì những chữ đẹp như mùa xuân, trăng, mây đã được dùng rất nhiều.
Tên của một người trong gia đình. Tên ông bà, tên mẹ, hay tên đệm của người thân. J.K. Rowling kể chữ K lấy từ tên bà nội Kathleen. Đây là cách tạo tên có kỷ niệm mà vẫn không lộ tên thật của bạn.
Bảng tiêu chí chấm bút danh trước khi chốt
Khi đã có năm đến mười ứng viên, chấm từng tên theo các tiêu chí dưới đây, mỗi tiêu chí từ 1 đến 3 điểm. Bảng không thay được cảm giác của bạn, nhưng giúp loại sớm những tên đẹp mà khó dùng.
| Tiêu chí | Câu hỏi kiểm | Dấu hiệu tên yếu |
|---|---|---|
| Dễ đọc | Người nghe lần đầu có đọc đúng không? | Nhiều người đọc sai thanh, sai âm đầu |
| Dễ viết | Nghe qua điện thoại có viết lại đúng không? | Phải đánh vần từng chữ, có âm dễ lẫn như d/gi, ch/tr |
| Dễ tìm | Gõ tên lên công cụ tìm kiếm, kết quả đầu là ai? | Kết quả đầu là người viết khác hoặc một sản phẩm nổi tiếng |
| Hợp thể loại | Tên có gợi đúng không khí sách của bạn? | Tên gợi thể loại khác hẳn, gây hiểu lầm |
| Bền lâu | Mười năm nữa bạn còn muốn ký tên này? | Tên chạy theo trào lưu, tiếng lóng, năm sinh |
| Kín đúng mức | Người quen có đoán ra bạn không? | Lộ tên thật khi bạn cần kín, hoặc quá xa khi bạn muốn người quen nhận ra |
| Không dấu vẫn ổn | Bỏ dấu tiếng Việt, tên có thành từ khác không? | Bỏ dấu ra chữ khác nghĩa, nhạy cảm hoặc buồn cười |
Tiêu chí cuối hay bị quên. Tên tài khoản, địa chỉ thư và nhiều hệ thống nước ngoài sẽ bỏ dấu tên của bạn. Hãy viết tên không dấu ra giấy và đọc thành tiếng: nếu nó gợi một từ không hay, đó là rủi ro bạn sẽ gặp hàng ngày. Làm thêm phép thử với cả cách viết hoa toàn bộ, vì nhiều bìa sách và danh sách in tên tác giả theo kiểu ấy.
Một tên đạt tổng điểm cao nhưng bạn không thích thì cũng đừng chọn. Bạn sẽ ký tên ấy hàng nghìn lần; sự gắn bó cá nhân là tiêu chí ngầm quan trọng nhất.
Kiểm trùng: các chỗ cần tìm trước khi dùng
Không có cơ quan nào cấp bút danh độc quyền, nên trách nhiệm tránh trùng nằm ở bạn. Kiểm theo thứ tự dưới đây, ghi lại kết quả để sau này có cơ sở nếu xảy ra tranh chấp.
- Tìm chính xác tên trong ngoặc kép trên công cụ tìm kiếm, cả bản có dấu và không dấu, xem năm trang kết quả đầu.
- Tìm trên các nhà sách trực tuyến, thư viện và cơ sở dữ liệu xuất bản xem đã có tác giả nào ký tên này chưa.
- Tìm trên các nền tảng truyện mạng, blog và mạng xã hội lớn, nhất là nơi bạn định đăng.
- Kiểm xem tên đã có ai dùng làm tên tài khoản trên các nền tảng chính chưa, và thử giữ chỗ tên tài khoản ngay nếu còn trống.
- Nếu bạn có ý định kinh doanh dưới bút danh như bán sách tự xuất bản, khoá học, hàng lưu niệm, tra thêm cơ sở dữ liệu nhãn hiệu để biết tên đã bị đăng ký trong lĩnh vực liên quan chưa.
- Hỏi vài người trong nghề, biên tập viên hoặc hội nhóm viết bạn tham gia: họ thường biết những bút danh nhỏ mà công cụ tìm kiếm chưa thấy.
Trùng với một người đã mất từ lâu, không còn được nhắc, ít khi là vấn đề lớn. Trùng với một người đang viết cùng thể loại thì nên bỏ, dù bạn thích tên đó tới đâu: người đọc nhầm, nhà sách nhầm, và bạn sẽ mất công giải thích mãi.
Thử bút danh trước khi chốt
Một cái tên nằm trên giấy khác hẳn khi được người khác đọc lên. Hãy làm một phép thử đơn giản: đặt ba tên ứng viên lên ba trang bìa giả, chỉ có tên tác giả và một hình nền, rồi đưa cho năm người đọc tiềm năng xem. Hỏi họ ba câu: tên nào dễ nhớ nhất sau một ngày, tên nào hợp với loại sách này nhất, và đọc to từng tên lên. Cách họ phát âm sẽ lộ ra những chỗ khó mà bạn không thấy.
Tiếp theo, thử nói tên ấy trong một tình huống thật: "Xin chào, mình là X, tác giả truyện Y." Nếu bạn ngượng khi nói, đó là tín hiệu đáng nghe. Bút danh sẽ theo bạn tới buổi ra mắt sách, buổi giao lưu, hộp thư của biên tập viên. Nó phải là tên bạn chịu đứng sau.
Cuối cùng, thử viết tên ấy ở các dạng khác nhau: chữ ký tay, tên tài khoản không dấu, tên trên một danh sách tác giả. Ví dụ giả định: một tên ba âm tiết có dấu đẹp trên bìa sách có thể thành một chuỗi chữ dài khó đọc khi viết liền không dấu làm tên tài khoản. Lúc ấy bạn có thể chọn một dạng rút gọn chính thức cho mạng, miễn dùng nhất quán.
Lỗi hay gặp ở người mới chọn bút danh
Các lỗi dưới đây không làm bút danh sai, nhưng làm bạn tốn công về sau. Hầu hết có thể tránh nếu dành vài ngày suy nghĩ thay vì chốt trong một buổi tối.
- Chọn tên chỉ hợp cuốn đầu tay, rồi khi đổi thể loại thấy tên không còn hợp.
- Dùng tên nhân vật nổi tiếng trong sách hay phim của người khác, vừa dễ trùng vừa làm người đọc liên tưởng sai.
- Ghép ký tự đặc biệt, số, biểu tượng vào bút danh; đẹp trên mạng nhưng không in được trên bìa và không đọc lên được.
- Dùng nhiều bút danh ngay từ đầu khi chưa cần, làm phân tán người đọc vốn đã ít.
- Đặt tên quá gần tên một tác giả đang hoạt động, chỉ khác một dấu thanh, dễ bị coi là cố tình nhập nhèm.
- Quên giữ tên tài khoản, để rồi khi bắt đầu có người đọc thì tên trên các nền tảng đã bị người khác lấy.
- Không ghi lại ngày bắt đầu dùng, nên khi có tranh chấp không có mốc thời gian để chứng minh.
Nếu lỡ mắc một vài lỗi, chưa muộn để điều chỉnh khi bạn mới có ít tác phẩm. Đổi bút danh lúc có mười người đọc dễ hơn rất nhiều so với lúc có mười nghìn.
Lưu bằng chứng: bút danh là của bạn từ ngày đầu
Một thói quen nhỏ giúp tránh rắc rối lớn: lập một hồ sơ bút danh ngay khi chốt tên. Hồ sơ gồm ngày bạn bắt đầu dùng, các bản thảo đầu tiên có ghi bút danh, thư trao đổi với toà soạn hay nhà xuất bản có nhắc cả tên thật lẫn bút danh, và ảnh chụp màn hình các tài khoản đã đăng ký.
Lưu bản thảo theo cách có mốc thời gian rõ: gửi thư cho chính mình, lưu trên dịch vụ đám mây có lịch sử phiên bản, hoặc gửi cho một người tin cậy. Điều quan trọng không phải là cách nào tối tân, mà là có nhiều bằng chứng độc lập trùng khớp với nhau.
Khi ký hợp đồng đầu tiên, đề nghị ghi rõ tên thật của bạn và bút danh sẽ được in trên tác phẩm trong cùng văn bản. Đó là mắt xích pháp lý mạnh nhất nối hai cái tên. Nếu sau này có người khác dùng bút danh của bạn hoặc nhận vơ tác phẩm, hồ sơ này là chỗ dựa đầu tiên khi bạn làm việc với nền tảng, nhà xuất bản hay luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng tên tiếng nước ngoài làm bút danh không?
Nếu bạn viết cho người đọc Việt, tên tiếng Việt thường dễ nhớ và tạo gắn bó hơn. Tên nước ngoài hợp khi bạn nhắm thị trường quốc tế hoặc thể loại có quy ước riêng. Dù chọn kiểu nào, hãy kiểm cách đọc và nghĩa của tên trong ngôn ngữ gốc để tránh nghĩa không mong muốn.
Bút danh nên có mấy âm tiết?
Không có quy tắc cố định. Trong văn chương Việt, bút danh hai âm tiết rất phổ biến vì gọn và dễ gọi. Tên một âm tiết dễ trùng, tên bốn âm tiết trở lên dễ bị gọi tắt. Điều quan trọng hơn là nhịp đọc trôi và không có âm khó phát âm.
Có thể dùng bút danh rồi sau này đổi không?
Có thể, nhưng mỗi lần đổi bạn mất một phần người đọc đã quen tên cũ. Nếu đổi, nên thông báo rõ mối liên hệ giữa tên cũ và tên mới, giữ tài khoản cũ để chuyển hướng người đọc, và cập nhật với nhà xuất bản, toà soạn đang làm việc.
Bút danh có nên trùng với tên tài khoản mạng xã hội không?
Nên đồng bộ càng nhiều càng tốt để người đọc tìm thấy bạn dễ dàng. Nếu tên đã bị lấy, có thể thêm một từ chỉ nghề như "viết" hay "tác giả" vào tên tài khoản, miễn là dùng cùng một dạng trên mọi nền tảng.
Có cần đăng ký bút danh làm nhãn hiệu không?
Với đa số người viết thì không cần. Việc đăng ký nhãn hiệu chỉ đáng cân nhắc khi bút danh trở thành tên kinh doanh, chẳng hạn bán sản phẩm, khoá học hay hàng hoá mang tên đó. Khi ấy nên tìm hiểu thủ tục nhãn hiệu và hỏi người có chuyên môn.
Làm sao biết bút danh mình chọn có bị người khác dùng không?
Tìm chính xác tên trên công cụ tìm kiếm, nhà sách trực tuyến, thư viện, nền tảng truyện mạng và mạng xã hội, cả bản có dấu và không dấu. Hỏi thêm người trong nghề. Ghi lại kết quả tìm kiếm cùng ngày tìm để làm bằng chứng về sau.
