Nghệ danh là tên người làm nghề tự chọn để dùng trong nghề; Nghệ sĩ nhân dân và Nghệ sĩ ưu tú là danh hiệu vinh dự nhà nước, được xét tặng cho cá nhân hoạt động nghệ thuật biểu diễn theo quy định về thi đua, khen thưởng. Danh hiệu không phải là tên, không thay tên, và không thay đổi nghệ danh của người được tặng. Khi viết, danh hiệu đứng trước, nghệ danh đi sau, ví dụ "NSND + nghệ danh".
Ba thứ này hay bị trộn với hai thứ khác: giải thưởng nghề nghiệp (do một tổ chức trao) và danh xưng báo chí (do người viết, khán giả gọi). Bài này phân biệt cả năm loại, giải thích nguyên lý của danh hiệu ở mức chung, và đưa ra cách ghi tên đúng trên chương trình, báo chí, tư liệu. Về tiêu chuẩn, quy trình, đợt xét tặng cụ thể, bạn cần đối chiếu văn bản pháp luật hiện hành và thông báo của cơ quan có thẩm quyền.
Năm thứ hay bị nhầm: tên thật, nghệ danh, danh hiệu, giải thưởng, danh xưng
Bảng dưới tách bạch năm loại "tên" có thể đi kèm một nghệ sĩ.
| Loại | Ai tạo ra | Bản chất | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|---|
| Tên khai sinh | Gia đình, đăng ký hộ tịch | Tên pháp lý của cá nhân | Dùng trong hợp đồng, giấy tờ |
| Nghệ danh | Người làm nghề tự chọn hoặc được đặt | Tên dùng trong nghề | Tên in trên chương trình, quảng cáo |
| Danh hiệu NSND, NSƯT | Nhà nước xét tặng | Danh hiệu vinh dự, ghi nhận đóng góp | Đứng trước nghệ danh: "NSƯT + nghệ danh" |
| Giải thưởng nghề nghiệp | Hội nghề, báo, tổ chức trao giải | Ghi nhận một thành tích, một vai, một năm | Ghi trong tiểu sử, không ghép vào tên |
| Danh xưng báo chí, khán giả | Người viết, khán giả gọi | Cách gọi không chính thức | Chỉ nhắc như biệt danh, trong ngoặc kép |
Điểm mấu chốt: chỉ có tên khai sinh và nghệ danh là tên. Ba loại còn lại là những thứ đi kèm tên, có giá trị khác nhau và cách ghi khác nhau. Trộn chúng lại là nguồn gốc của phần lớn lỗi ghi tên nghệ sĩ trên báo và chương trình.
Danh hiệu là gì, nói ở mức nguyên lý
Nghệ sĩ nhân dân và Nghệ sĩ ưu tú thuộc nhóm danh hiệu vinh dự nhà nước trong hệ thống thi đua, khen thưởng của Việt Nam, dành cho cá nhân có đóng góp trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn. Danh hiệu được xét tặng theo đợt, qua hội đồng xét chọn các cấp, theo tiêu chuẩn do pháp luật quy định. Tiêu chuẩn, hồ sơ, thời điểm xét có thể thay đổi theo văn bản từng giai đoạn, nên bài này không nêu chi tiết; người cần thông tin chính xác nên đọc văn bản hiện hành.
Về nguyên lý, danh hiệu khác nghệ danh ở ba điểm. Thứ nhất, nguồn gốc: nghệ danh do người làm nghề chọn, danh hiệu do nhà nước trao. Thứ hai, chức năng: nghệ danh để nhận diện, danh hiệu để ghi nhận. Thứ ba, tính chất: nghệ danh có thể đổi theo ý người dùng, danh hiệu thì gắn với quyết định xét tặng, người được tặng không tự đặt hay tự đổi.
Cũng cần phân biệt với các danh hiệu dành cho người giữ gìn di sản văn hoá phi vật thể, như Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú. Nhóm này hướng tới người thực hành, truyền dạy các loại hình di sản như đờn ca tài tử, quan họ, hát xoan, bài chòi. Một người có thể là nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp, một người khác là nghệ nhân dân gian; hai hệ danh hiệu phục vụ hai mục đích khác nhau.
Cách ghi danh hiệu đi kèm nghệ danh cho đúng
Cách ghi danh hiệu ảnh hưởng trực tiếp đến sự tôn trọng với người được tặng và độ tin cậy của văn bản. Các bước sau dùng cho chương trình biểu diễn, bài báo, tư liệu:
- Xác minh danh hiệu trước khi ghi. Dựa vào quyết định xét tặng, thông tin chính thức của cơ quan quản lý hoặc đơn vị nghệ thuật. Không ghi theo trí nhớ hay theo bài báo khác.
- Đặt danh hiệu trước nghệ danh. Mẫu thông dụng: "Nghệ sĩ nhân dân + nghệ danh", viết tắt "NSND + nghệ danh"; tương tự với "NSƯT".
- Viết đầy đủ ở lần nhắc đầu trong văn bản dài, viết tắt ở các lần sau; trên chương trình biểu diễn có thể viết tắt ngay nếu thống nhất cho mọi người.
- Không ghép danh hiệu vào nghệ danh như một phần của tên. Tên tài khoản, tên nghệ danh vẫn giữ nguyên; danh hiệu là thông tin đi kèm.
- Ghi đúng danh hiệu hiện tại. Người từng là NSƯT rồi được tặng NSND thì ghi danh hiệu mới; với tư liệu lịch sử, ghi theo thời điểm nếu cần chính xác.
- Thống nhất cách viết cho mọi người trong một chương trình. Không viết đầy đủ cho người này, viết tắt cho người kia, vì dễ bị hiểu là phân biệt đối xử.
Lỗi hay gặp nhất là ghi nhầm cấp danh hiệu và ghi danh hiệu cho người chưa được tặng. Cả hai đều gây khó xử cho chính nghệ sĩ, nên bước xác minh không bao giờ thừa, nhất là khi in chương trình số lượng lớn.
Giải thưởng nghề nghiệp và danh xưng báo chí khác danh hiệu
Bên cạnh danh hiệu nhà nước, giới sân khấu có nhiều giải thưởng nghề nghiệp do hội nghề, báo chí hoặc tổ chức văn hoá trao. Với cải lương, một giải thường được nhắc là giải Thanh Tâm, khởi xướng ở Sài Gòn cuối thập niên 1950 bởi nhà báo Trần Tấn Quốc, nhằm tôn vinh diễn viên cải lương trẻ. Nhiều nghệ sĩ cải lương sau này trở nên quen thuộc với khán giả từng được giới thiệu qua giải này.
Giải thưởng khác danh hiệu ở chỗ nó ghi nhận một thành tích cụ thể, một vai, một mùa diễn, một kỳ thi, chứ không ghi nhận cả quá trình theo tiêu chuẩn pháp luật. Vì vậy giải thưởng thường được ghi trong tiểu sử, không đứng trước nghệ danh như danh hiệu.
Còn danh xưng báo chí như "danh ca", "ông hoàng", "nữ hoàng", "giọng ca vàng" là cách gọi không chính thức, do người viết hoặc khán giả đặt. Những danh xưng này có thể thể hiện tình cảm của công chúng, nhưng không có giá trị xác nhận và dễ trở thành xếp hạng ngầm. Văn bản trang trọng như chương trình biểu diễn, tư liệu nghiên cứu nên tránh dùng chúng như một phần của tên; nếu cần, đặt trong ngoặc kép và ghi rõ là cách gọi của khán giả.
Những nhầm lẫn hay gặp
"NSND là một phần của nghệ danh." Không. NSND là danh hiệu, đứng trước nghệ danh. Nghệ danh vẫn là tên riêng; tài khoản, chữ ký, hợp đồng không tự động đổi theo danh hiệu.
"Có danh hiệu thì nghệ danh được pháp luật bảo vệ mạnh hơn." Danh hiệu không thay đổi quyền đối với tên. Bảo vệ nghệ danh khỏi bị mạo danh hay đăng ký nhãn hiệu vẫn theo quy định chung về quyền nhân thân và sở hữu trí tuệ; danh mục pháp lý trên trang này bàn riêng.
"Giải thưởng lớn cũng là danh hiệu." Giải thưởng do tổ chức trao cho thành tích cụ thể; danh hiệu NSND, NSƯT do nhà nước xét tặng theo tiêu chuẩn. Hai thứ khác nhau về nguồn và cách ghi.
"Nghệ nhân ưu tú và Nghệ sĩ ưu tú là một." Khác nhau. Nghệ nhân ưu tú dành cho người thực hành, truyền dạy di sản văn hoá phi vật thể; Nghệ sĩ ưu tú dành cho nghệ sĩ biểu diễn.
"Danh xưng báo chí như danh ca có thể ghi trên chương trình." Nên tránh trong văn bản trang trọng. Danh xưng không chính thức dễ thành xếp hạng và có thể làm người được nhắc khó xử.
"Quảng cáo có thể ghi danh hiệu để tăng uy tín." Chỉ ghi khi đúng sự thật và đúng người. Ghi sai danh hiệu trên quảng cáo là thông tin sai lệch, có thể gặp rắc rối pháp lý; cần kiểm quy định hiện hành về quảng cáo.
Danh hiệu trong tư liệu về nghệ sĩ đã mất và tư liệu lịch sử
Khi viết về nghệ sĩ đã mất hoặc về một giai đoạn sân khấu đã qua, cách ghi danh hiệu cần thêm một lớp cẩn trọng: thời điểm. Một bài viết về một đêm diễn năm xưa, nếu ghi danh hiệu mà nghệ sĩ chỉ được tặng nhiều năm sau, có thể gây hiểu nhầm rằng lúc ấy người đó đã có danh hiệu. Cách ghi an toàn là nêu nghệ danh trong câu chuyện lịch sử, và ghi danh hiệu ở phần giới thiệu chung hoặc chú thích, kèm cụm "sau này được tặng" khi cần.
Có trường hợp danh hiệu được xét tặng sau khi nghệ sĩ đã mất. Khi ghi, nên nói rõ điều đó trong tiểu sử thay vì chỉ đặt danh hiệu trước tên, vì người đọc cần biết sự ghi nhận đến vào lúc nào. Mọi chi tiết như năm, đợt xét tặng chỉ nên ghi khi đã kiểm từ nguồn chính thức.
Với nghệ sĩ hoạt động ở nhiều giai đoạn, nhiều nơi, tư liệu có thể ghi các danh hiệu, giải thưởng không đồng nhất. Người làm tư liệu nên lập một bảng riêng cho từng nghệ sĩ: nghệ danh, các tên gọi khác, danh hiệu kèm nguồn, giải thưởng kèm nguồn. Bảng này giúp mọi bài viết sau dùng chung một dữ liệu đã kiểm, thay vì mỗi người chép lại từ một bài báo khác nhau.
Với người làm nghề: danh hiệu không thay nghệ danh
Với nghệ sĩ được tặng danh hiệu, điều nên làm là giữ nguyên nghệ danh trên mọi nền tảng, và thêm danh hiệu vào phần giới thiệu, tiểu sử. Đổi tên tài khoản thành "NSƯT + tên" có thể làm khán giả khó tìm, phá vỡ sự nhất quán đã xây dựng nhiều năm, lại khiến tên tài khoản không còn đúng nếu sau này danh hiệu thay đổi.
Với người viết báo, người làm chương trình, nên coi danh hiệu là một trường thông tin riêng, như chức danh trong cơ quan. Khi lập danh sách nghệ sĩ cho một chương trình, nên có ba cột: nghệ danh, danh hiệu (nếu có), vai hoặc tiết mục. Cách làm này giúp tránh sai sót và dễ cập nhật.
Với người học nghề, điều cần hiểu là danh hiệu đến sau một quá trình dài, không phải mục tiêu đặt tên. Không nên đặt nghệ danh có chứa chữ gợi danh hiệu, chức danh như "nghệ sĩ", "danh ca", "đệ nhất" trong tên, vì dễ gây hiểu nhầm và bị coi là tự xưng. Một nghệ danh giản dị, đúng chuẩn, đi cùng một quá trình làm nghề nghiêm túc, mới là thứ khán giả và giới chuyên môn ghi nhận.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ sĩ nhân dân và Nghệ sĩ ưu tú khác nhau thế nào?
Cả hai là danh hiệu vinh dự nhà nước dành cho nghệ sĩ biểu diễn, ở hai cấp khác nhau, Nghệ sĩ nhân dân là cấp cao hơn. Tiêu chuẩn và quy trình xét tặng do pháp luật về thi đua, khen thưởng quy định; nên đọc văn bản hiện hành để biết chi tiết.
Viết NSND trước hay sau tên nghệ sĩ?
Viết trước nghệ danh: "NSND + nghệ danh" hoặc "Nghệ sĩ nhân dân + nghệ danh". Trong văn bản dài, viết đầy đủ ở lần nhắc đầu, viết tắt ở các lần sau, và thống nhất cách viết cho mọi người trong cùng văn bản.
Có nên đổi tên tài khoản mạng khi được tặng danh hiệu?
Không nên đổi tên tài khoản. Hãy giữ nguyên nghệ danh để khán giả dễ tìm, và thêm danh hiệu vào phần giới thiệu, tiểu sử. Tên tài khoản kèm danh hiệu dễ lỗi thời khi danh hiệu thay đổi.
Giải Thanh Tâm là gì?
Đây là giải thưởng dành cho diễn viên cải lương trẻ, thường được nhắc là khởi xướng ở Sài Gòn cuối thập niên 1950 bởi nhà báo Trần Tấn Quốc. Đây là giải thưởng nghề nghiệp, khác với danh hiệu nhà nước.
Nghệ nhân nhân dân khác Nghệ sĩ nhân dân ra sao?
Nghệ nhân nhân dân dành cho người thực hành, truyền dạy di sản văn hoá phi vật thể như đờn ca tài tử, quan họ, bài chòi. Nghệ sĩ nhân dân dành cho nghệ sĩ biểu diễn chuyên nghiệp. Hai hệ danh hiệu phục vụ hai mục đích khác nhau.
Ghi sai danh hiệu trên chương trình thì xử lý thế nào?
Liên hệ nghệ sĩ hoặc đơn vị quản lý để xin lỗi, đính chính trên các kênh đã đăng, và sửa bản in nếu còn kịp. Để tránh lặp lại, xác minh danh hiệu từ nguồn chính thức trước khi in và có người thứ hai soát danh sách.
