Nhiều nhà văn lớn của thế giới được biết bằng bút danh: Mark Twain là Samuel Langhorne Clemens, George Orwell là Eric Arthur Blair, George Eliot là Mary Ann Evans, Lewis Carroll là Charles Lutwidge Dodgson, Voltaire là François-Marie Arouet. Ba chị em Charlotte, Emily và Anne Brontë ra mắt dưới tên Currer, Ellis và Acton Bell.
Mỗi cái tên có một lý do riêng: một tiếng gọi đo nước trên sông Mississippi, một dòng sông ở miền đông nước Anh, ý muốn được đọc nghiêm túc của phụ nữ thế kỷ 19, mong muốn tách nghề giảng toán khỏi truyện thiếu nhi. Bài này đi qua những trường hợp tiêu biểu, chỉ dựa trên dữ kiện đã được ghi nhận rộng rãi, và rút ra điều người viết hôm nay có thể học.
Bảng tên thật và bút danh của các nhà văn tiêu biểu
Bảng gom những trường hợp có nguồn gốc rõ ràng, được các tiểu sử và bách khoa thư thống nhất.
| Bút danh | Tên khai sinh | Năm sinh – mất | Gắn với |
|---|---|---|---|
| Molière | Jean-Baptiste Poquelin | 1622–1673 | Hài kịch Pháp, vừa viết vừa diễn |
| Voltaire | François-Marie Arouet | 1694–1778 | Candide, triết học Khai sáng |
| Stendhal | Marie-Henri Beyle | 1783–1842 | Đỏ và đen |
| George Sand | Amantine Lucile Aurore Dupin | 1804–1876 | Tiểu thuyết Pháp thế kỷ 19 |
| George Eliot | Mary Ann Evans | 1819–1880 | Middlemarch, Adam Bede |
| Lewis Carroll | Charles Lutwidge Dodgson | 1832–1898 | Alice ở xứ sở thần tiên |
| Mark Twain | Samuel Langhorne Clemens | 1835–1910 | Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer, Huckleberry Finn |
| O. Henry | William Sydney Porter | 1862–1910 | Truyện ngắn, Món quà của các đạo sĩ |
| Maxim Gorky | Alexei Maximovich Peshkov | 1868–1936 | Người mẹ, bộ ba tự truyện |
| George Orwell | Eric Arthur Blair | 1903–1950 | Trại súc vật, 1984 |
| Pablo Neruda | Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto | 1904–1973 | Thơ, giải Nobel Văn học 1971 |
Bảng cố ý chỉ gồm người đã mất từ lâu. Với người viết còn sống, chỉ nên nhắc tên thật khi chính họ đã công bố rộng rãi.
Mark Twain: một tiếng gọi trên sông
Samuel Clemens lớn lên bên sông Mississippi và từng làm hoa tiêu tàu hơi nước trên sông này trước Nội chiến Mỹ. Trên những con tàu ấy, người thả dây dò độ sâu sẽ gọi to kết quả; "mark twain" là tiếng gọi báo nước sâu hai sải, mức đủ an toàn cho tàu chạy. Clemens bắt đầu ký Mark Twain từ đầu thập niên 1860, khi viết báo ở miền Tây nước Mỹ.
Điều đáng học ở trường hợp này là bút danh mang theo một thế giới. Hai chữ ngắn gọi về con sông, nghề hoa tiêu, giọng nói dân dã — đúng chất liệu làm nên Tom Sawyer và Huckleberry Finn về sau. Cái tên không cần người đọc hiểu nghĩa gốc để nhớ, nhưng ai biết nghĩa thì thấy nó khớp với tác phẩm.
Mark Twain cũng cho thấy bút danh và tên thật có thể sống song song công khai. Người đương thời biết Clemens là Mark Twain; ông vẫn ký tên thật trong giấy tờ và giao dịch. Bút danh ở đây không để giấu mình mà để làm tên nghề, giống như tên một hiệu sách hay một tờ báo. Trước khi dừng ở Mark Twain, Clemens cũng từng thử vài tên ký khác trên báo; cái tên ở lại là cái tên gắn với những bài viết được người đọc nhớ nhất. Đó là một quy luật hay gặp: người viết không chọn được tên nào sẽ nổi tiếng, tác phẩm chọn hộ.
George Orwell: tách khỏi xuất thân và tìm một cái tên rất Anh
Eric Arthur Blair dùng tên George Orwell lần đầu cho cuốn Down and Out in Paris and London (1933), ghi chép về những năm ông sống nghèo ở hai thành phố này. Các tiểu sử thường kể ông muốn tránh để gia đình bối rối vì cuốn sách nói về cảnh túng quẫn, và muốn một cái tên mới cho con đường viết lách. Orwell là tên một con sông ở hạt Suffolk, miền đông nước Anh, vùng ông quen thuộc; George là một tên Anh phổ biến.
Về sau, gần như toàn bộ tác phẩm lớn của ông như Trại súc vật và 1984 đều ký George Orwell, trong khi giấy tờ cá nhân vẫn mang tên Blair. Cái tên mạnh tới mức sinh ra cả tính từ "Orwellian" trong tiếng Anh, chỉ những xã hội giám sát và thao túng ngôn ngữ như trong tiểu thuyết của ông. Ít bút danh nào đi xa tới mức trở thành một từ của ngôn ngữ, và điều đó chỉ xảy ra vì tác phẩm đứng sau nó đủ lớn để người ta cần một chữ gọi tên thế giới ấy.
Trường hợp Orwell gợi ý một kiểu bút danh đáng cân nhắc: tên trơn, dễ đọc, không cầu kỳ, lấy một chi tiết địa lý có ý nghĩa riêng. Nó không phô trương nên không lỗi thời, và đủ riêng để không lẫn với ai.
Khi phụ nữ phải ký tên đàn ông: George Eliot, chị em Brontë, George Sand
Thế kỷ 19, sách do phụ nữ viết thường bị xếp vào loại tiểu thuyết tình cảm nhẹ, ít được phê bình nghiêm túc. Nhiều nữ tác giả chọn tên nam hoặc tên trung tính để tác phẩm được đọc theo đúng giá trị.
Mary Ann Evans ký George Eliot từ khi bắt đầu viết tiểu thuyết vào cuối thập niên 1850. Ngoài lý do định kiến, bà còn muốn tách tác phẩm khỏi những lời bàn tán về đời tư của mình. Ba chị em Brontë in chung một tập thơ năm 1846 dưới tên Currer, Ellis và Acton Bell, giữ nguyên chữ cái đầu tên thật. Năm 1847, Jane Eyre của Charlotte, Đồi gió hú của Emily và Agnes Grey của Anne đều ra đời dưới các tên Bell ấy. Charlotte về sau giải thích các chị em chọn tên mơ hồ về giới vì e người đọc sẽ nhìn sách của phụ nữ bằng con mắt khác.
Ở Pháp, Amantine Lucile Aurore Dupin ký George Sand, một trong những tên tuổi lớn của văn chương Pháp thế kỷ 19. Ba trường hợp cho thấy bút danh từng là công cụ để vượt rào cản xã hội, chứ không chỉ là sở thích. Ngày nay, một số tác giả vẫn chọn ký tên viết tắt chữ cái đầu vì lý do tương tự, nhất là ở những thể loại người đọc nghiêng về một giới. J.K. Rowling từng kể nhà xuất bản đề nghị bà dùng chữ cái đầu cho cuốn sách đầu tiên vì lo độc giả nhỏ tuổi là nam không muốn đọc sách của một nữ tác giả — một dấu vết của cùng định kiến ấy ở cuối thế kỷ 20.
Lewis Carroll và Voltaire: tách hai đời sống, xây một tên mới
Charles Lutwidge Dodgson là giảng viên toán ở Christ Church, Oxford. Ông ký tên thật trên các công trình toán học và logic, còn dùng Lewis Carroll cho Alice ở xứ sở thần tiên (1865) và phần tiếp theo. Cái tên được tạo bằng cách chuyển Charles Lutwidge sang tiếng La-tinh, đảo thứ tự rồi chuyển lại sang dạng tiếng Anh. Đó là ví dụ đẹp về bút danh rút ra từ chính tên thật nhưng người ngoài không dễ nhận ra.
François-Marie Arouet dùng tên Voltaire từ khoảng năm 1718. Về nguồn gốc tên, có nhiều giả thuyết: phổ biến nhất cho rằng đó là phép đảo chữ từ dạng La-tinh của họ Arouet kèm chữ viết tắt "l. j." (le jeune, "người con trẻ"); có giả thuyết khác gắn với tên một địa danh của gia đình. Các nhà nghiên cứu chưa chốt được giả thuyết nào chắc chắn.
Từ hai trường hợp này, người viết hôm nay rút được hai điều. Một: một bút danh có thể bảo vệ nghề chính mà không cần giả vờ là người khác. Hai: nguồn gốc bút danh không cần ai hiểu ngay; điều quan trọng là bạn dùng nó nhất quán để nó trở thành tên của bạn.
Cũng nên để ý cách hai người này sống với hai tên. Dodgson được cho là không thích bị gọi bằng tên Lewis Carroll trong giao tiếp riêng, và giữ ranh giới khá rõ giữa hai đời sống. Voltaire thì ngược lại: cái tên mới thay hẳn tên cũ trong mắt người đương thời và hậu thế. Hai cách đều hợp lệ; bạn chỉ cần biết mình muốn kiểu nào để quản lý cho nhất quán.
Những bút danh khác hay được hỏi và điều đáng học
Ngoài những tên trên, vài bút danh khác thường được hỏi nhiều. Mỗi trường hợp gợi một bài học riêng cho người chọn tên.
- Molière (Jean-Baptiste Poquelin): con nhà buôn chọn nghề sân khấu, dùng tên mới cho nghề mới. Bút danh ở đây gần với nghệ danh vì ông vừa viết vừa diễn.
- Stendhal (Marie-Henri Beyle): một người dùng rất nhiều bút danh trong đời viết, Stendhal là tên còn lại với hậu thế. Bài học: trong nhiều tên thử nghiệm, sẽ có một tên ở lại.
- O. Henry (William Sydney Porter): bút danh ngắn tới mức gần như ký hiệu, rất hợp với những truyện ngắn có kết thúc bất ngờ. Nguồn gốc chính xác của tên vẫn có nhiều giả thuyết.
- Maxim Gorky (Alexei Peshkov): "gorky" trong tiếng Nga nghĩa là "cay đắng", phù hợp với những trang viết về cảnh nghèo khổ. Bút danh như một lời tuyên bố về chất liệu.
- Pablo Neruda (Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto): nhà thơ Chile chọn bút danh khi còn rất trẻ và về sau dùng nó cả trong giấy tờ chính thức. Bút danh có thể trở thành tên thật về mặt xã hội.
Một điểm chung: không ai trong số này nổi tiếng nhờ bút danh. Họ nổi tiếng nhờ tác phẩm, và tác phẩm làm cho cái tên trở nên quen thuộc. Bút danh tốt chỉ đơn giản là không cản đường tác phẩm.
Những bài học cho người chọn bút danh hôm nay
Bút danh tốt thường ngắn và dễ đọc. Mark Twain, George Orwell, O. Henry, Voltaire: hầu hết là hai đến ba âm tiết, đọc một lần là nhớ. Những tên dài, cầu kỳ hiếm khi sống được lâu trong trí nhớ người đọc, trừ khi được rút gọn.
Một chi tiết riêng làm tên có hồn. Tiếng gọi trên sông của Twain, con sông Orwell, chữ "cay đắng" của Gorky. Một hạt nghĩa nhỏ mà bạn kể được giúp tên có chiều sâu, và cho bạn câu trả lời mỗi khi được hỏi "vì sao lại là tên này".
Bút danh có thể rút ra từ tên thật. Trường hợp Lewis Carroll và chị em Brontë cho thấy giữ chữ cái đầu, chuyển ngữ hay đảo thứ tự có thể tạo ra tên mới mà vẫn nối được với tên thật. Cách này giúp bạn thấy gắn bó với bút danh hơn.
Lý do chọn bút danh nên rõ ngay từ đầu. Orwell muốn một tên mới cho con đường mới; Dodgson muốn tách nghề giảng dạy; các nữ tác giả thế kỷ 19 muốn vượt định kiến. Lý do rõ thì bạn biết cần giữ kín tới đâu và dùng tên ở những nơi nào.
Không bút danh nào thay được tác phẩm. Đây là điểm chung của mọi trường hợp. Hãy dành vài ngày để chọn tên cho cẩn thận, rồi dành phần lớn thời gian còn lại cho việc viết.
Câu hỏi thường gặp
Mark Twain tên thật là gì?
Mark Twain là bút danh của Samuel Langhorne Clemens (1835–1910), nhà văn Mỹ, tác giả Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer và Huckleberry Finn. Bút danh lấy từ tiếng gọi của người dò độ sâu trên tàu sông Mississippi, báo nước sâu hai sải, đủ an toàn cho tàu đi.
George Orwell tên thật là gì và vì sao lấy tên Orwell?
George Orwell là bút danh của Eric Arthur Blair (1903–1950). Ông dùng tên này từ cuốn sách đầu tay năm 1933. Orwell là tên một con sông ở hạt Suffolk nước Anh, vùng ông gắn bó; các tiểu sử cho rằng ông muốn một cái tên mới, rất Anh, tách khỏi tên gia đình.
Vì sao chị em Brontë dùng tên Bell?
Ba chị em Charlotte, Emily và Anne dùng tên Currer, Ellis và Acton Bell, giữ chữ cái đầu tên thật. Charlotte về sau giải thích họ chọn tên mơ hồ về giới vì lo người đọc và giới phê bình thời ấy sẽ đánh giá sách của phụ nữ theo định kiến.
Lewis Carroll có phải là nhà toán học không?
Đúng. Lewis Carroll là bút danh của Charles Lutwidge Dodgson, giảng viên toán ở Christ Church, Oxford. Ông ký tên thật trên các công trình toán học, logic và dùng bút danh cho Alice ở xứ sở thần tiên cùng các tác phẩm văn chương khác.
Tên Voltaire có nghĩa là gì?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Giả thuyết phổ biến nhất cho rằng đó là phép đảo chữ từ dạng La-tinh của họ Arouet cộng chữ viết tắt nghĩa là người con trẻ. Một số giả thuyết khác gắn với địa danh của gia đình. Khi viết về nó, nên nói rõ đây là giả thuyết.
Có nhà văn nào biến bút danh thành tên chính thức không?
Có. Pablo Neruda là ví dụ thường được nhắc: nhà thơ Chile chọn bút danh khi còn trẻ và về sau dùng nó cả trong giấy tờ pháp lý. Mỗi nước có quy định riêng về đổi tên, nên việc này phụ thuộc pháp luật nơi người viết sinh sống.
