Nếu kênh phục vụ cả người xem Việt và người xem nước ngoài, có hai hướng chính: một kênh với một tên đọc được ở cả hai phía, hoặc hai kênh riêng cho hai ngôn ngữ dưới một tên gốc chung. Hướng thứ nhất hợp khi nội dung chủ yếu là hình ảnh, ít lời; hướng thứ hai hợp khi nội dung dựa nhiều vào lời nói, vì người xem mỗi bên muốn nghe ngôn ngữ của mình.
Dù chọn hướng nào, tên cần qua ba bài kiểm tra mà tên kênh thuần Việt không gặp: người nước ngoài đọc được không khi tên mất dấu, tên có nghĩa xấu hoặc buồn cười ở ngôn ngữ của họ không, và tên có trùng với ai ở thị trường đó không. Bài này đi qua từng vấn đề, kể cả chuyện kỹ thuật ít ai để ý là dấu tiếng Việt trong máy tính.
Một kênh hay hai kênh
Chọn mô hình trước rồi mới đặt tên, vì mô hình quyết định tên phải gánh những gì:
| Tiêu chí | Một kênh, hai thứ tiếng | Hai kênh riêng |
|---|---|---|
| Nội dung phù hợp | Ít lời, nhiều hình: nấu ăn, thủ công, cảnh quan, âm nhạc không lời | Nhiều lời: bình luận, giảng giải, kể chuyện, phỏng vấn |
| Tên | Một tên đọc được ở cả hai ngôn ngữ | Một tên gốc, mỗi kênh thêm dấu hiệu ngôn ngữ |
| Phụ đề | Bắt buộc, thường cả hai chiều | Tuỳ chọn |
| Công sức | Một lần quay, nhiều công làm phụ đề | Gần như gấp đôi nếu làm lại lời |
| Người xem mỗi bên | Có thể thấy phần không dành cho mình | Thấy đúng ngôn ngữ mình cần |
| Rủi ro | Tên phải thoả hai phía, dễ thành tên nhạt | Hai kênh, hai lần giữ tên, hai lần bảo mật |
Một số nền tảng, trong đó có YouTube, cho phép thêm bản dịch cho tên và mô tả kênh để người xem ở ngôn ngữ khác thấy phiên bản phù hợp. Tính năng cụ thể và cách hoạt động nên xem ở trang trợ giúp hiện hành; dù có tính năng này, handle vẫn là một chuỗi duy nhất cho mọi ngôn ngữ, nên handle phải đọc được ở cả hai phía.
Khi tên tiếng Việt mất dấu
Người nước ngoài gõ tên bạn bằng bàn phím của họ, thường không có dấu tiếng Việt. Tên "Bếp Nhà Mây" thành "bep nha may"; người nói tiếng Anh nhìn "may" sẽ đọc như từ tiếng Anh, "bep" thì không biết đọc thế nào. Tên giữ được nghĩa với người Việt có thể thành một chuỗi âm vô nghĩa, hoặc tệ hơn, ra một từ có nghĩa khác, với người không biết tiếng Việt.
Có ba cách xử lý thường gặp. Thứ nhất, chọn tên tiếng Việt mà bản không dấu vẫn dễ đọc với người nước ngoài: âm tiết đơn giản, ít phụ âm kép như "ng", "nh", "tr". Thứ hai, chọn một tên không thuộc ngôn ngữ nào, như một từ ghép tự tạo, đọc theo cách gần nhau ở cả hai phía. Thứ ba, dùng tên tiếng Việt cho kênh Việt và một tên khác cho kênh quốc tế, nối với nhau bằng phần giới thiệu và ảnh đại diện chung.
Không cách nào hoàn hảo. Điều quan trọng là thử thật: gửi tên dạng không dấu cho vài người nói ngôn ngữ của thị trường bạn nhắm tới, nhờ họ đọc to và nói nó gợi gì. Kết quả thường đủ để loại những tên có vấn đề.
Dấu tiếng Việt trong máy tính: một lỗi tìm kiếm ít ai biết
Chữ tiếng Việt có dấu có thể được lưu trong máy tính theo hai cách: dựng sẵn, mỗi chữ có dấu là một ký tự, và tổ hợp, chữ cái gốc cộng với các dấu là những ký tự riêng ghép lại. Trên màn hình, hai cách trông giống hệt nhau. Nhưng với máy, chúng là hai chuỗi khác nhau, và một số hệ thống tìm kiếm, so khớp tên không chuẩn hoá trước khi so sẽ coi đó là hai tên khác nhau.
Thực tế, các nền tảng lớn thường đã xử lý vấn đề này, nhưng không phải nơi nào cũng vậy, nhất là các trang nhỏ, thư mục, phần mềm quản lý của đối tác. Lỗi hay xảy ra khi tên được sao chép qua nhiều ứng dụng, mỗi ứng dụng dùng một bộ gõ hoặc một kiểu mã hoá. Hệ quả là người xem gõ tên đúng mà không ra.
Cách phòng tránh đơn giản: gõ tên kênh một lần bằng bộ gõ phổ biến, lưu bản chuẩn đó, và khi cần dùng ở đâu thì sao chép từ bản chuẩn. Với handle và mọi nơi có thể không hỗ trợ tốt tiếng Việt, dùng bản không dấu. Đây cũng là lý do handle không dấu là lựa chọn an toàn cho kênh có người xem quốc tế.
Kiểm nghĩa của tên ở ngôn ngữ khác
Kiểm cả bản có dấu lẫn không dấu. Nghĩa không mong muốn thường xuất hiện ở bản không dấu, vì đó là bản người nước ngoài nhìn thấy và gõ.
Kiểm cả cách đọc, không chỉ cách viết. Một tên viết ra vô hại nhưng đọc lên nghe giống một từ tục hoặc từ nhạy cảm ở ngôn ngữ khác vẫn gây rắc rối, nhất là với nội dung phát trực tiếp, podcast.
Kiểm tiếng lóng, không chỉ từ điển. Từ điển không ghi tiếng lóng mới. Người bản ngữ trẻ tuổi phát hiện nghĩa lóng nhanh hơn mọi công cụ.
Kiểm ở các thị trường bạn nhắm tới, không phải mọi ngôn ngữ. Không tên nào sạch ở mọi ngôn ngữ trên thế giới. Tập trung vào ngôn ngữ của những người xem bạn thật sự muốn có.
Kiểm cả viết tắt và cách cắt tên. Người xem có thể tự rút gọn tên bạn. Một tên dài khi viết tắt có thể thành chuỗi chữ cái có nghĩa khác ở nước ngoài.
Kiểm trùng với tên riêng nổi tiếng ở nước đó. Một từ vô danh ở Việt Nam có thể là tên một nhân vật, một thương hiệu hay một địa danh quen thuộc ở nước khác. Trùng như vậy làm bạn chìm trong kết quả tìm kiếm, và nếu là thương hiệu đang được bảo hộ ở nước đó, còn có thể dẫn tới khiếu nại.
Đưa tên ra một thị trường mới: các bước
Khi bắt đầu làm nội dung nhắm tới người xem một nước cụ thể, ngoài việc kiểm nghĩa, nên làm thêm:
- Tìm tên trên các nền tảng phổ biến ở nước đó, kể cả những nền tảng ít dùng ở Việt Nam, để biết có trùng với người làm nội dung bản địa không.
- Giữ handle trên các nền tảng phổ biến ở thị trường đó.
- Nếu có kế hoạch kinh doanh lâu dài ở thị trường đó, tìm hiểu tình trạng nhãn hiệu của tên tại đó, vì nhãn hiệu được bảo hộ theo từng quốc gia hoặc khu vực.
- Chuẩn bị một dòng giới thiệu bằng ngôn ngữ đó, nói rõ bạn là ai, kênh làm gì, và cách đọc tên nếu tên khó đọc.
- Thống nhất cách viết tên ở mọi nơi trong thị trường mới, kể cả trên ảnh đại diện, ảnh bìa, phần ghi danh trong video.
Về nhãn hiệu: quyền nhãn hiệu có tính lãnh thổ, tức là đăng ký ở Việt Nam không tự động bảo hộ ở nước khác. Có các cơ chế quốc tế giúp nộp đơn sang nhiều nước, nhưng chi tiết thủ tục và chi phí nên tìm hiểu ở chuyên mục pháp lý nghệ danh và hỏi người có chuyên môn.
Ví dụ giả định: một kênh nấu ăn ra hai thị trường
Một người làm kênh nấu món Việt (ví dụ giả định) muốn có thêm người xem nói tiếng Anh. Các lựa chọn và cân nhắc:
- Tên ban đầu "Bếp Nhà Mây": rất hợp với người Việt, nhưng bản không dấu "bep nha may" khó đọc và gợi nhầm sang từ tiếng Anh "may".
- Phương án 1, giữ một kênh: món ăn chủ yếu là hình ảnh, lời ít, nên một kênh với phụ đề hai chiều là khả thi. Tên hiển thị giữ "Bếp Nhà Mây", thêm bản dịch tên ở ngôn ngữ tiếng Anh nếu nền tảng hỗ trợ, handle chọn "maykitchen" (giả định) để người nước ngoài đọc được mà người Việt vẫn nhận ra chữ "Mây".
- Phương án 2, tách hai kênh: nếu muốn giảng giải nguồn gốc món ăn bằng lời, mỗi ngôn ngữ một kênh. Tên gốc "Mây" giữ chung, kênh tiếng Anh có handle cùng gốc thêm dấu hiệu ngôn ngữ.
- Kiểm nghĩa: nhờ vài người nói tiếng Anh đọc "may kitchen" và "mây", ghi lại họ đọc thế nào, có liên tưởng lạ không, rồi chuẩn bị một dòng giới thiệu cách đọc tên.
Trong cả hai phương án, chữ "Mây" là phần lõi đi cùng người làm, còn phần mô tả thay đổi theo người xem. Đó là cấu trúc tên dễ mở rộng nhất khi ra thị trường mới.
Người Việt ở nước ngoài làm nội dung: tên nào cho ai
Người Việt sống ở nước ngoài làm nội dung thường phục vụ ba nhóm: người Việt trong nước tò mò về đời sống nơi khác, cộng đồng người Việt ở cùng nước, và người bản xứ muốn biết về văn hoá Việt. Ba nhóm này tìm kênh bằng ba cách khác nhau, nên tên cần ưu tiên một nhóm chính.
Nếu nhóm chính là người xem trong nước, tên tiếng Việt kèm yếu tố nơi chốn thường rõ ràng nhất, như kiểu "Lan ở Osaka" (giả định). Nếu nhóm chính là người bản xứ, tên nên đọc được trong ngôn ngữ của họ, có thể giữ một chữ Việt làm điểm nhấn, miễn là chữ đó dễ đọc khi bỏ dấu.
Cẩn trọng với tên gắn chặt vào nơi đang sống: nếu bạn chuyển nước hoặc về Việt Nam, tên gắn với một thành phố sẽ mất nghĩa. Khi đó tên theo người hoặc theo chủ đề bền hơn, còn nơi chốn đưa vào dòng giới thiệu. Đồng thời, đừng để tên vô tình tiết lộ quá cụ thể nơi ở, như tên khu phố hoặc toà nhà.
Song ngữ trong chính cái tên: khi nào nên, khi nào không
Có kênh đặt tên ghép hai thứ tiếng, một nửa tiếng Việt một nửa tiếng Anh. Cách này đôi khi tạo được cá tính, nhưng thường gặp hai vấn đề: tên dài, và mỗi bên người xem chỉ hiểu một nửa. Với tên phải đọc thành tiếng, chuyển ngữ giữa chừng cũng khó đọc trôi chảy.
Ghép hai thứ tiếng hợp khi chính sự pha trộn là nội dung kênh, như kênh dạy tiếng, kênh về gia đình đa văn hoá, kênh về món ăn kết hợp. Khi đó tên song ngữ nói đúng bản chất. Nếu nội dung không có yếu tố pha trộn, một tên đơn ngữ rõ ràng kèm phần giới thiệu bằng hai thứ tiếng thường hiệu quả hơn.
Một mẹo nhỏ: dấu gạch chéo hay dấu gạch đứng để tách hai ngôn ngữ trong tên hiển thị trông gọn trên giấy, nhưng không đọc được thành tiếng và không dùng được trong handle. Nếu buộc phải có hai phiên bản, cân nhắc tách thành tên chính và dòng giới thiệu thay vì nhét cả hai vào tên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt tên kênh tiếng Anh ngay từ đầu để sau này ra nước ngoài không?
Chỉ nên nếu kế hoạch ra nước ngoài là thật và gần. Nếu người xem trước mắt là người Việt, tên tiếng Anh có thể làm khó họ trong khi người xem nước ngoài chưa tới. Nhiều kênh chọn một tên trung tính, dễ đọc ở cả hai phía, để không phải chọn.
Tên kênh dịch sang tiếng Anh có cần dịch sát nghĩa không?
Không cần. Tên là để nhận diện, không phải để truyền nghĩa đầy đủ. Bản dịch sát nghĩa thường dài và mất chất. Có thể giữ nguyên tên gốc nếu dễ đọc, hoặc chọn một tên tương đương về tinh thần.
Kênh hai ngôn ngữ có nên dùng chung một handle không?
Nếu là một kênh thì chỉ có một handle. Nếu là hai kênh, nên dùng handle gốc chung kèm dấu hiệu ngôn ngữ ở cuối, áp dụng nhất quán, để người xem thấy hai kênh là anh em và kẻ giả danh khó chen vào.
Tên có chữ "đ" thì người nước ngoài gõ thế nào?
Bàn phím nước ngoài không có chữ "đ", người ta sẽ gõ "d". Vì vậy handle và mọi đường dẫn nên dùng "d". Lưu ý người nói tiếng Anh sẽ đọc "d" như âm d của họ, khác âm "đ" tiếng Việt; với tên quan trọng, nên hướng dẫn cách đọc.
Đăng ký nhãn hiệu ở Việt Nam có bảo vệ tên kênh ở nước ngoài không?
Không tự động. Nhãn hiệu được bảo hộ theo lãnh thổ. Muốn bảo vệ ở nước khác cần nộp đơn ở đó hoặc qua cơ chế quốc tế mà Việt Nam tham gia. Nên hỏi người có chuyên môn về sở hữu trí tuệ trước khi quyết định.
Có cần kiểm tên ở mọi ngôn ngữ không?
Không cần và không làm được. Chỉ cần kiểm ở các ngôn ngữ của thị trường bạn nhắm tới và ngôn ngữ phổ biến như tiếng Anh, vì tên của bạn sẽ được người xem ở đó nhìn thấy nhiều nhất.
