Người chưa thành niên được dùng nghệ danh như mọi người, nhưng hầu hết giao dịch gắn với nghệ danh, như hợp đồng biểu diễn, quảng cáo, quản lý, phải được người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ, xác lập hoặc đồng ý. Mức độ tham gia của cha mẹ phụ thuộc vào tuổi của con: càng nhỏ, cha mẹ càng phải đứng ra; từ mười lăm tuổi, các em tự làm được nhiều việc hơn, trừ những giao dịch luật yêu cầu có sự đồng ý.
Có một điều nhiều gia đình bỏ qua: thu nhập từ nghệ danh của con là tài sản của con, không phải của cha mẹ, và cha mẹ quản lý nó vì lợi ích của con. Tương tự, nếu nghệ danh được đăng ký nhãn hiệu, ai đứng tên sẽ quyết định ai là chủ khi con lớn lên. Sắp xếp sai từ đầu có thể dẫn tới tranh chấp ngay trong gia đình vài năm sau.
Bài viết ở mức nguyên lý cho phụ huynh, người quản lý và chính các bạn trẻ. Pháp luật dân sự, lao động và bảo vệ trẻ em có nhiều quy định chi tiết về độ tuổi, điều kiện làm việc; trước khi ký hợp đồng cho con, hãy hỏi luật sư và đối chiếu văn bản hiện hành.
Tuổi của con và ai xác lập giao dịch
Bộ luật Dân sự năm 2015 chia người chưa thành niên theo mốc tuổi, mỗi mốc có mức tự chủ khác nhau trong giao dịch. Bảng dưới tóm lược ở mức nguyên lý, áp vào hoạt động nghệ thuật.
| Độ tuổi | Nguyên tắc chung | Áp vào nghệ danh |
|---|---|---|
| Dưới 6 tuổi | Giao dịch do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện | Cha mẹ ký mọi hợp đồng; con không tự ký |
| Từ đủ 6 đến dưới 15 tuổi | Giao dịch phải được người đại diện đồng ý, trừ giao dịch phục vụ sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi | Hợp đồng biểu diễn, quảng cáo cần cha mẹ đồng ý hoặc ký; nên có cả chữ ký xác nhận của con khi con đủ lớn để hiểu |
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Tự xác lập giao dịch, trừ một số loại luật yêu cầu người đại diện đồng ý (như giao dịch về bất động sản, động sản phải đăng ký) | Các em có thể tự ký nhiều hợp đồng nghệ thuật, nhưng hợp đồng dài hạn, giá trị lớn nên có cha mẹ cùng ký để tránh tranh cãi |
| Từ đủ 18 tuổi | Người thành niên, tự quyết định | Mọi quyết định về nghệ danh, hợp đồng, nhãn hiệu thuộc về chính người đó |
Ngoài pháp luật dân sự, Bộ luật Lao động có quy định riêng về lao động chưa thành niên, trong đó việc sử dụng trẻ nhỏ chỉ được phép với một số công việc nghệ thuật, thể dục thể thao, kèm điều kiện về thời giờ làm việc, sức khoẻ và học tập. Chương trình có ghi hình kéo dài, diễn đêm, đi tỉnh xa cần được xem xét kỹ theo các điều kiện này.
Hợp đồng do cha mẹ ký: những điểm cần ghi rõ
Khi cha mẹ ký thay con, phần các bên nên ghi rõ: người biểu diễn là ai (họ tên khai sinh, ngày sinh, nghệ danh), người đại diện là ai (họ tên, quan hệ với trẻ, giấy tờ), và cha mẹ ký với tư cách người đại diện chứ không phải với tư cách cá nhân. Cách ghi này quan trọng vì nó xác định quyền và nghĩa vụ là của con, cha mẹ chỉ thay mặt.
Hợp đồng nên có các điều khoản bảo vệ trẻ đặc thù: giới hạn thời gian làm việc mỗi ngày, không làm việc quá khuya, không ảnh hưởng giờ học, có người lớn của gia đình đi kèm khi ghi hình hoặc biểu diễn, quy định về trang phục, nội dung phù hợp lứa tuổi. Bên thuê nghiêm túc thường chủ động đưa các điều khoản này vào; bên thuê né tránh là dấu hiệu cần dè chừng.
Điểm hay bị bỏ sót là thời hạn. Hợp đồng quản lý ký khi con mười hai tuổi, thời hạn bảy năm, sẽ kéo dài qua tuổi mười tám. Khi đó con đã là người thành niên nhưng vẫn bị ràng buộc bởi văn bản mình không ký. Nhiều luật sư khuyên nên giới hạn thời hạn, hoặc có điều khoản cho phép con xem xét lại khi đủ tuổi thành niên. Hiệu lực của những điều khoản như vậy cần được đánh giá theo từng trường hợp.
Thu nhập từ nghệ danh là của con
Nguyên tắc. Người chưa thành niên có thể có tài sản riêng, bao gồm thu nhập từ lao động, hoạt động nghệ thuật. Cha mẹ là người quản lý tài sản của con chưa thành niên, phải quản lý vì lợi ích của con, và việc định đoạt tài sản có giá trị lớn của con chịu những ràng buộc nhất định theo pháp luật về hôn nhân gia đình và dân sự.
Chứng từ ghi tên con. Chứng từ khấu trừ thuế, hợp đồng, biên nhận nên ghi tên người biểu diễn là con. Ghi tên cha mẹ cho tiện là biến thu nhập của con thành thu nhập của cha mẹ trên giấy tờ, vừa sai về thuế vừa xoá mất dấu vết tài sản của con.
Tài khoản riêng. Nhiều gia đình mở một tài khoản đứng tên con (theo quy định của ngân hàng với người chưa thành niên) để nhận thù lao, tách bạch với chi tiêu gia đình. Cách này giúp minh bạch và giúp con khi lớn thấy rõ mình đã làm ra gì.
Chi phí cho nghề. Học phí thanh nhạc, trang phục, đi lại phục vụ nghề có thể chi từ thu nhập của con, nhưng nên ghi chép. Ghi chép không phải để nghi ngờ nhau, mà để mười năm sau, khi con hỏi, cha mẹ có câu trả lời rõ ràng.
Ở một số nước, luật buộc trích một phần thu nhập của trẻ vào quỹ giữ hộ tới tuổi trưởng thành. Việt Nam chưa có cơ chế bắt buộc tương tự cho nghệ sĩ nhí, nhưng gia đình hoàn toàn có thể tự làm theo tinh thần ấy.
Ai nên đứng tên nhãn hiệu khi nghệ danh của con có giá trị
Khi nghệ danh của một ca sĩ nhí, một người làm nội dung tuổi teen bắt đầu có giá trị thương mại, gia đình thường nghĩ tới đăng ký nhãn hiệu. Câu hỏi đầu tiên là đứng tên ai. Có ba lựa chọn: đứng tên con (cha mẹ làm thủ tục với tư cách người đại diện), đứng tên cha hoặc mẹ, hoặc đứng tên một công ty gia đình.
Về lâu dài, đứng tên con là lựa chọn nhất quán nhất với bản chất: nghệ danh gắn với con, và khi con đủ mười tám, quyền đầy đủ tự nhiên thuộc về con. Đứng tên cha mẹ tiện về thủ tục nhưng tạo ra tình huống khó xử: người con trưởng thành muốn dùng tên của mình lại phải xin phép cha mẹ, hoặc rắc rối hơn khi cha mẹ ly hôn và nhãn hiệu thành tài sản phải phân chia.
Đứng tên công ty gia đình là mô hình hay gặp khi hoạt động đã lớn, cần ký nhiều hợp đồng, xuất hoá đơn. Trong trường hợp này, nên có văn bản nội bộ ghi rõ nhãn hiệu sẽ được chuyển cho con khi con đủ tuổi thành niên, hoặc con được quyền mua lại theo điều kiện xác định. Dù chọn cách nào, quyết định nên được giải thích cho con khi con đủ lớn để hiểu.
Một tình huống hay bị quên là cha mẹ ly hôn khi con còn nhỏ. Nếu nhãn hiệu hay công ty gia đình đứng tên một trong hai người, nghệ danh của con có thể bị cuốn vào việc chia tài sản. Đứng tên con, hoặc có văn bản ràng buộc rõ ngay từ đầu, giúp tách nghệ danh khỏi chuyện của người lớn.
Quyền riêng tư của trẻ và cái giá của sự nổi tiếng sớm
Nghệ danh của trẻ thường gắn với hình ảnh trẻ trên mạng, và đó là nơi luật bảo vệ trẻ em đặt nhiều yêu cầu. Luật Trẻ em năm 2016 coi bí mật đời sống riêng tư là một quyền của trẻ, và việc công khai thông tin của trẻ cần cân nhắc ý kiến của chính trẻ khi trẻ đủ lớn.
- Tách nghệ danh khỏi danh tính thật. Một nghệ danh không lộ họ tên đầy đủ, không lộ trường học, nơi ở giúp bảo vệ trẻ khỏi người lạ. Đây là lợi ích rất thực tế của việc dùng nghệ danh cho trẻ.
- Không đăng thông tin định vị. Ảnh đồng phục trường, ảnh trước cổng nhà, lịch sinh hoạt cố định là những thứ không nên xuất hiện trên kênh mang nghệ danh của trẻ.
- Hỏi ý kiến con. Khi con đủ lớn để hiểu, hỏi con có muốn đăng nội dung đó không. Nội dung con thấy xấu hổ hôm nay sẽ còn trên mạng khi con đi xin việc mười lăm năm sau.
- Tài khoản mạng xã hội có giới hạn độ tuổi. Nhiều nền tảng đặt độ tuổi tối thiểu; kênh của trẻ nhỏ thường phải do cha mẹ quản lý. Ghi rõ trong gia đình ai quản lý, và khi nào chuyển quyền cho con.
- Bình luận độc hại. Nghệ sĩ nhí dễ bị tổn thương bởi bình luận của người lớn. Cha mẹ nên lọc bình luận, tắt tính năng nhắn tin từ người lạ, và theo dõi tâm lý con.
Không có công thức chung cho chuyện nổi tiếng sớm. Nhưng nguyên tắc nên giữ là lợi ích tốt nhất của trẻ đứng trên lợi ích thương mại của nghệ danh.
Chuẩn bị cho ngày con đủ 18 tuổi
Tuổi mười tám là mốc pháp lý: từ hôm đó, con tự quyết mọi việc liên quan tới nghệ danh của mình. Việc chuyển giao suôn sẻ hay không phụ thuộc vào những gì gia đình chuẩn bị trước.
- Khoảng một năm trước, cùng con rà lại mọi hợp đồng đang hiệu lực, đặc biệt các hợp đồng kéo dài qua tuổi mười tám.
- Lập danh sách tài sản gắn với nghệ danh: nhãn hiệu, tài khoản mạng xã hội, kênh phát nhạc, tên miền, quyền đối với các bản ghi, tác phẩm.
- Bàn giao quyền quản trị các tài khoản cho con, đổi mật khẩu, bật xác thực hai lớp đứng tên con.
- Tổng hợp thu nhập đã có và chi tiêu đã dùng cho nghề, bàn giao số dư cho con quản lý.
- Nếu nhãn hiệu đứng tên cha mẹ hoặc công ty, làm thủ tục chuyển nhượng hoặc cấp phép theo những gì gia đình đã thống nhất.
- Để con tự quyết có giữ nghệ danh, đổi tên hay chuyển sang tên thật. Nghệ danh chọn năm mười tuổi chưa chắc còn hợp với người mười tám.
Việc chuyển giao được làm tử tế là món quà lớn cha mẹ dành cho con, quý hơn bất kỳ hợp đồng nào đã ký thay con trước đó.
Câu hỏi thường gặp
Con mười sáu tuổi tự ký hợp đồng quảng cáo có hiệu lực không?
Người từ đủ mười lăm tuổi được tự xác lập nhiều giao dịch dân sự, trừ những loại luật yêu cầu người đại diện đồng ý. Hợp đồng quảng cáo thông thường có thể thuộc diện tự ký được, nhưng để tránh tranh cãi về sau, bên thuê thường yêu cầu cha mẹ cùng ký. Nên hỏi luật sư với hợp đồng lớn.
Cha mẹ có được tự ý dùng thu nhập của con không?
Cha mẹ quản lý tài sản của con chưa thành niên vì lợi ích của con. Chi cho nhu cầu thiết yếu, học tập của con là hợp lý; dùng vào việc riêng của cha mẹ hoặc định đoạt tài sản lớn của con có những giới hạn pháp luật. Ghi chép minh bạch là cách bảo vệ cả hai phía.
Trẻ có được dùng tên thật làm nghệ danh không?
Được, nhưng nên cân nhắc về an toàn. Tên đầy đủ kèm hình ảnh giúp người lạ dễ tìm ra trường học, nơi ở của trẻ. Nhiều gia đình chọn nghệ danh để tách đời sống nghệ thuật khỏi đời sống thường ngày của con.
Công ty quản lý muốn ký hợp đồng mười năm với con mười ba tuổi, có nên không?
Hợp đồng dài như vậy sẽ kéo qua tuổi thành niên và ràng buộc con trong những năm con tự quyết được. Nên thương lượng thời hạn ngắn hơn, có điều khoản xem xét lại khi con đủ mười tám, và nhờ luật sư đọc kỹ các điều khoản về tên, nhãn hiệu, tài khoản.
Đổi nghệ danh cho con khi con không muốn có được không?
Về pháp lý, với trẻ nhỏ, cha mẹ quyết định thay. Nhưng nghệ danh gắn với hình ảnh và cảm xúc của trẻ; việc đổi nên có sự đồng thuận của con khi con đủ lớn để hiểu. Pháp luật dân sự cũng yêu cầu ý kiến của trẻ từ một độ tuổi nhất định khi đổi tên khai sinh, một tinh thần đáng áp dụng cho cả nghệ danh.
Thu nhập của nghệ sĩ nhí có phải nộp thuế không?
Nghĩa vụ thuế gắn với người có thu nhập, không phân biệt tuổi. Bên trả tiền thường khấu trừ tại nguồn theo danh tính của trẻ. Cha mẹ với tư cách người đại diện thực hiện các thủ tục thuế thay con; nên hỏi kế toán về cách kê khai cụ thể.
