Nếu đơn của người kia chưa được cấp văn bằng, đường nhanh nhất là gửi ý kiến phản đối tới Cục Sở hữu trí tuệ, kèm chứng cứ bạn đã dùng nghệ danh trước, công khai và gắn với chính bạn. Nếu đã có văn bằng, bạn có thể yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực khi có căn cứ luật định, yêu cầu chấm dứt khi họ không sử dụng, hoặc thương lượng mua lại, cùng tồn tại, và trong trường hợp xấu nhất là đổi cách dùng tên.
Không có đường nào tự động thắng. Việt Nam áp dụng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên, nên người nộp trước có lợi thế pháp lý thật. Ưu thế của nghệ sĩ nằm ở chứng cứ: cái tên đã gắn với bạn từ trước, công chúng biết tới nó qua bạn, và người nộp đơn biết điều đó khi nộp.
Bài nhìn từ góc nghệ sĩ, nêu ai thường là người nộp đơn, nên thu chứng cứ gì, và cách chọn đường đi. Mọi quyết định cụ thể nên có luật sư sở hữu trí tuệ đi cùng; quy định về căn cứ, thời hạn phản đối và huỷ bỏ cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Ai thường đăng ký trước nghệ danh của người khác
Hiểu người nộp đơn là ai giúp chọn đường xử lý. Trong giới nghệ thuật, có năm kiểu hay gặp.
- Người quản lý, công ty quản lý cũ, đôi khi nộp với ý tốt "giữ tên giúp", đôi khi để làm đòn bẩy khi chia tay. Đây là kiểu phổ biến và phức tạp nhất vì giữa hai bên có quan hệ hợp đồng.
- Thành viên cũ của nhóm, khi tên nhóm hoặc nghệ danh chung được dùng bởi nhiều người.
- Doanh nghiệp ăn theo, đặt tên sản phẩm trùng nghệ danh đang nổi để hưởng sự chú ý, nhiều khi ở nhóm hàng không liên quan như mỹ phẩm, đồ ăn vặt.
- Người đầu cơ nộp hàng loạt đơn cho các tên đang lên rồi chờ bán lại.
- Người trùng tên ngẫu nhiên, không biết tới bạn, nộp đơn cho hoạt động kinh doanh của họ. Đây là trường hợp ít "lỗi" nhất và thường nên thương lượng thay vì đối đầu.
Ba kiểu đầu thường có yếu tố biết rõ về bạn khi nộp đơn; hai kiểu sau thì khác hẳn. Chứng cứ về việc người nộp đơn biết bạn, quen bạn, từng làm việc với bạn là thứ rất có giá trị khi lập luận về tính không trung thực của đơn.
Bước đầu tiên: xác định đơn đang ở giai đoạn nào
Tra cứu trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu công khai để biết đơn đã nộp ngày nào, cho nhóm sản phẩm, dịch vụ nào, đang ở giai đoạn thẩm định hay đã được cấp văn bằng. Ba thông tin này quyết định gần như toàn bộ chiến lược: đơn chưa cấp thì đường mở rộng hơn; đơn cho nhóm không liên quan tới hoạt động của bạn thì có khi chưa cần làm gì ngoài theo dõi; đơn đúng nhóm dịch vụ biểu diễn, giải trí thì cần hành động sớm.
Cũng nên tra xem chính bạn hoặc công ty của bạn đã nộp đơn nào chưa, và ngày nộp so với đơn của người kia. Nhiều trường hợp nghệ sĩ có đơn nộp sau vài tuần, khi đó hai đơn sẽ được xét theo thứ tự và đơn sau gần như chắc bị từ chối ở phần trùng.
Đừng vội đăng bài lên mạng tố cáo người nộp đơn. Bài đăng có thể tạo áp lực dư luận, nhưng cũng có thể khiến bạn bị kiện ngược về xúc phạm nếu lời lẽ quá đà, và làm hỏng cơ hội thương lượng. Hãy giữ mọi trao đổi ở dạng văn bản, bình tĩnh và có luật sư soạn.
Các đường xử lý: khi nào dùng, cần gì
Bảng tóm lược các hướng chính ở mức nguyên lý. Tên gọi thủ tục và thời hạn cụ thể cần tra văn bản hiện hành.
| Đường xử lý | Khi nào phù hợp | Bạn cần có | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gửi ý kiến phản đối đơn | Đơn đã công bố, chưa cấp văn bằng | Chứng cứ sử dụng trước, chứng cứ người nộp biết về bạn, lập luận về nhầm lẫn | Đường ít tốn kém nhất; làm càng sớm càng tốt |
| Yêu cầu huỷ bỏ hiệu lực văn bằng | Đã cấp, nhưng có căn cứ như người nộp không có quyền đăng ký, đơn nộp không trung thực, nhãn hiệu không đáp ứng điều kiện | Hồ sơ chứng cứ chặt, thường cần luật sư | Có giới hạn thời gian với một số căn cứ |
| Yêu cầu chấm dứt hiệu lực | Người kia không dùng nhãn hiệu liên tục trong thời gian luật định | Chứng cứ không sử dụng (khảo sát thị trường) | Chỉ mở ra sau khi văn bằng đủ lâu |
| Thương lượng chuyển nhượng hoặc cùng tồn tại | Người nộp không cố ý xấu, hoặc đường pháp lý kém chắc | Thiện chí, ngân sách, hợp đồng chặt | Thường nhanh và ít rủi ro nhất |
| Đổi cách dùng tên | Khi các đường trên không khả thi | Kế hoạch truyền thông chuyển đổi | Đau nhưng có khi rẻ hơn tranh chấp kéo dài |
Các sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 đã bổ sung căn cứ liên quan tới đơn đăng ký nhãn hiệu nộp với dụng ý không trung thực. Đây là hướng đáng chú ý với nghệ sĩ bị người quen cũ đăng ký trước tên, nhưng việc chứng minh "dụng ý" luôn cần chứng cứ cụ thể chứ không chỉ là lời kể.
Chứng cứ nghệ sĩ nên gom ngay
Mốc bắt đầu dùng nghệ danh. Bài đăng đầu tiên, video biểu diễn sớm nhất, hợp đồng show đầu tiên có ghi nghệ danh. Bản lưu có dấu thời gian đáng tin hơn ảnh chụp màn hình không rõ ngày.
Mức độ công chúng biết tới. Bài báo, chương trình truyền hình, giải thưởng, lượng người theo dõi qua các thời điểm, lượt nghe trên nền tảng. Mục tiêu là cho thấy khi người kia nộp đơn, cái tên đã gắn với bạn.
Quan hệ giữa bạn và người nộp đơn. Hợp đồng quản lý cũ, tin nhắn công việc, ảnh làm việc chung. Đây là phần quyết định khi lập luận người nộp biết rõ tên là của bạn.
Thiệt hại hoặc nguy cơ nhầm lẫn. Khách hàng, người hâm mộ tưởng sản phẩm của người kia là của bạn; tin nhắn hỏi han; bình luận nhầm. Lưu lại cả tên người viết và thời điểm.
Đơn của chính bạn. Nếu bạn đã nộp đơn, dù sau, giữ toàn bộ hồ sơ. Nếu chưa, cân nhắc nộp ngay cho các nhóm còn trống, để ít nhất không mất thêm phạm vi.
Khi người đăng ký là quản lý hoặc công ty cũ
Đây là tình huống nhiều cảm xúc nhất. Công ty có thể lập luận họ đầu tư tiền quảng bá, thậm chí họ đặt ra nghệ danh. Nghệ sĩ lập luận cái tên gắn với con người mình, không ai khác biểu diễn dưới tên ấy. Cả hai đều có phần đúng.
Điểm mấu chốt là hợp đồng quản lý nói gì. Nếu hợp đồng ghi rõ nhãn hiệu thuộc công ty, hoặc nghệ sĩ đã đồng ý cho công ty đăng ký, cơ hội huỷ đơn mỏng hơn nhiều, và đường thương lượng chuyển nhượng thường thực tế hơn. Nếu hợp đồng im lặng, hoặc chỉ cho công ty dùng tên trong thời hạn hợp đồng, nghệ sĩ có thêm lý lẽ cho rằng việc công ty tự đứng tên là vượt phạm vi.
Pháp luật sở hữu công nghiệp còn có cơ chế riêng cho trường hợp người đại diện, đại lý đăng ký nhãn hiệu của chủ thể mình đại diện mà không được phép. Cơ chế này có áp dụng được cho quan hệ nghệ sĩ và quản lý hay không phụ thuộc vào cách hiểu và chứng cứ cụ thể; đừng tự kết luận, nên nhờ luật sư đánh giá. Bài học cho người chưa gặp chuyện: ghi điều khoản về nhãn hiệu ngay khi ký hợp đồng quản lý, không đợi tới lúc chia tay.
Khi người nộp đơn chỉ là trùng tên ngẫu nhiên
Không phải mọi đơn trùng nghệ danh đều có ý xấu. Một cơ sở làm bánh ở Đà Nẵng có thể đặt tên tiệm trùng với nghệ danh của một DJ ở Thành phố Hồ Chí Minh mà chưa từng nghe tới anh ta; một nhà sản xuất đồ gỗ có thể dùng một từ tiếng Anh mà một ca sĩ cũng chọn làm tên (ví dụ giả định). Trong những trường hợp này, đối đầu thường tốn kém mà kết quả không chắc, vì nhóm hàng hoá khác nhau và không có dấu hiệu ăn theo.
Hướng hợp lý hơn là một thoả thuận cùng tồn tại: mỗi bên giữ phạm vi của mình, cam kết không mở rộng sang lĩnh vực của bên kia, không dùng cách trình bày dễ nhầm. Thoả thuận như vậy nên lập thành văn bản, có thể được dùng làm căn cứ khi một bên nộp đơn mở rộng sau này. Điều quan trọng là bạn vẫn đăng ký được nhãn hiệu cho nhóm dịch vụ của mình nếu không bị coi là gây nhầm lẫn với đơn trước. Cách tiếp cận mềm này giữ được thời gian và tiền bạc cho việc chính: làm nghề.
Một lộ trình hợp lý trong ba tháng đầu
Mỗi vụ một khác, nhưng trình tự dưới đây tránh được các bước làm vội làm hỏng việc.
- Tuần đầu: tra cứu, lưu toàn bộ thông tin đơn của người kia, gom chứng cứ ở mục trên vào một thư mục có ngày tháng.
- Tuần thứ hai: gặp luật sư sở hữu trí tuệ, đánh giá đơn đang ở giai đoạn nào, căn cứ nào khả thi, chi phí và thời gian dự kiến.
- Nếu đơn chưa cấp: chuẩn bị và gửi ý kiến phản đối càng sớm càng tốt; đồng thời nộp đơn của bạn cho các nhóm còn trống.
- Song song: gửi thư lịch sự tới người nộp đơn, đề nghị trao đổi. Nhiều trường hợp được giải quyết ở đây.
- Nếu thương lượng không thành và có căn cứ: theo đuổi thủ tục huỷ bỏ hoặc chấm dứt hiệu lực, hoặc khởi kiện khi có hành vi xâm phạm.
- Trong suốt quá trình: thống nhất cách truyền thông với người hâm mộ, không công kích cá nhân, tránh tạo thêm tranh chấp mới.
Ghi chú cuối: dù kết quả ra sao, nộp đơn nhãn hiệu cho chính bạn ở các nhóm cốt lõi là việc nên làm ngay, để chuyện không lặp lại với tên mới hoặc ở lĩnh vực khác.
Phòng trước để không phải xử lý lần thứ hai
Người đã qua một lần tranh chấp tên thường rút ra cùng một bài học: chi phí phòng ngừa nhỏ hơn nhiều so với chi phí xử lý. Ba việc nên làm sớm là nộp đơn cho các nhóm dịch vụ cốt lõi ngay khi nghệ danh bắt đầu có thu nhập, theo dõi định kỳ các đơn mới có tên gần giống, và ghi điều khoản nhãn hiệu vào mọi hợp đồng quản lý, hợp tác.
Với nghệ sĩ có kế hoạch hoạt động ở nước ngoài, cần nghĩ thêm về những thị trường chính. Nhiều nơi cũng áp dụng nguyên tắc nộp đơn trước, và việc một người ở nước khác nộp đơn tên bạn khi bạn vừa nổi trên nền tảng toàn cầu không còn hiếm. Đơn quốc tế không cần nộp cùng lúc cho mọi nước; chọn vài thị trường bạn thật sự đến biểu diễn hoặc phát hành là đủ cho giai đoạn đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người kia đăng ký nghệ danh của mình cho mỹ phẩm, mình làm ca sĩ, có sao không?
Về nguyên tắc nhãn hiệu, hai nhóm khác xa nhau có thể cùng tồn tại. Nhưng nếu họ dùng tên để khiến người mua tưởng sản phẩm liên quan tới bạn, có thể có căn cứ về quyền nhân thân, quyền đối với hình ảnh hoặc cạnh tranh không lành mạnh. Cần đánh giá cách họ thực sự quảng bá.
Mình nổi tiếng thì nghệ danh có được coi là nhãn hiệu nổi tiếng không?
Nhãn hiệu nổi tiếng có tiêu chí riêng và phải chứng minh bằng nhiều chứng cứ về mức độ biết tới, phạm vi sử dụng, doanh thu. Nghệ sĩ được nhiều người biết không có nghĩa nghệ danh đương nhiên là nhãn hiệu nổi tiếng theo nghĩa pháp lý. Đây là con đường khó, chỉ nên đi khi có hồ sơ rất mạnh.
Có nên mua lại nhãn hiệu từ người đầu cơ không?
Đôi khi mua lại rẻ hơn và nhanh hơn tranh chấp. Nhưng nên định giá có giới hạn, làm hợp đồng chuyển nhượng qua luật sư và đăng ký chuyển nhượng tại cơ quan có thẩm quyền. Cũng cần cân nhắc việc trả tiền khuyến khích người đầu cơ làm tiếp với tên khác.
Đang bị tranh chấp thì có được tiếp tục biểu diễn bằng nghệ danh không?
Biểu diễn dưới tên của mình thường không bị cấm trong lúc chờ, nhưng nếu người kia đã có văn bằng cho dịch vụ biểu diễn, họ có thể yêu cầu bạn ngừng dùng tên như một nhãn hiệu. Trước những chương trình lớn, nên hỏi luật sư về rủi ro cụ thể.
Nhóm nhạc tan rã, một thành viên đăng ký tên nhóm, các người khác làm gì?
Câu trả lời phụ thuộc thoả thuận nội bộ của nhóm, ai góp gì vào tên, và hợp đồng với công ty quản lý nếu có. Không có thoả thuận thì tranh chấp rất khó. Chuyện giữ tên nhóm khi tan rã được bàn riêng ở danh mục nghệ danh trong âm nhạc.
Có phải thông báo cho người hâm mộ không?
Không bắt buộc, nhưng nếu có sản phẩm mang tên bạn mà không phải của bạn đang bán ra, một thông báo ngắn, trung tính giúp người hâm mộ tránh mua nhầm. Lời lẽ nên được luật sư xem qua để không bị coi là xúc phạm bên kia.
