Logo chữ cho nghệ danh (tiếng Anh gọi là wordmark) là cách viết cố định nghệ danh của bạn bằng một kiểu chữ riêng, dùng lặp lại trên bìa nhạc, áo, phông sân khấu, ảnh bìa trang cá nhân. Để làm đúng, bạn cần đi theo thứ tự: chọn nhóm phông hợp với cảm giác mình muốn, loại ngay những phông hiển thị sai dấu tiếng Việt, thử tên ở nhiều cỡ (nhất là cỡ thật nhỏ trên điện thoại), làm đủ các phiên bản dùng cho từng chỗ, và giữ giấy tờ chứng minh mình được phép dùng phông đó cho mục đích thương mại.
Người mới vào nghề thường bắt đầu ngược: tìm một phông "trông ngầu" trên mạng, gõ tên vào, rồi dùng khắp nơi. Hai năm sau mới phát hiện phông chỉ cho dùng cá nhân, hoặc chữ Ư bị mất móc khi in áo. Bài này đi qua từng bước để tránh hai rủi ro đó. Mọi tên dùng làm ví dụ là ví dụ giả định; bài chỉ nói về nhóm phông, không nêu hay đánh giá phông thương mại cụ thể nào.
Logo chữ nghệ danh là gì, và khi nào bạn thật sự cần
Logo chữ khác chữ gõ thông thường ở chỗ nó được chốt một lần rồi dùng như một hình ảnh. Khi báo chí đưa tin, họ gõ nghệ danh bằng phông của tờ báo; khi bạn in áo hay làm ảnh bìa đĩa, bạn đặt logo chữ vào. Người xem gặp đi gặp lại cùng một hình dạng chữ, lâu dần nhận ra bạn trước cả khi đọc hết tên. Đó là lý do nhiều ban nhạc, DJ và rapper có logo chữ từ sớm: tên của họ thường xuất hiện cạnh hàng chục tên khác trên một tấm áp phích lễ hội, và hình dạng chữ giúp tách họ ra.
Tuy vậy, không phải ai cũng cần logo chữ ngay ngày đầu. Một diễn viên mới, một MC hay một ca sĩ hát phòng trà thường xuất hiện bằng khuôn mặt và giọng nói nhiều hơn bằng chữ; với họ, một phông chữ sạch, đọc rõ, dùng thống nhất là đủ trong một hai năm đầu. Bạn nên tính đến logo chữ khi có ít nhất một trong các mốc sau: chuẩn bị phát hành sản phẩm đầu tiên có bìa, bắt đầu bán đồ lưu niệm (áo, túi, móc khoá), có show riêng cần phông nền sân khấu, hoặc tên của bạn hay bị đặt cạnh nhiều nghệ sĩ khác trên ấn phẩm chung.
Một điểm cần rõ ngay từ đầu: logo chữ là phần trình bày của nghệ danh, không thay được nghệ danh. Một cái tên khó đọc sẽ không trở nên dễ đọc nhờ phông đẹp. Nếu bạn còn phân vân về bản thân cái tên, hãy giải quyết chuyện đặt tên trước, rồi mới bàn đến chuyện chữ.
Các nhóm phông và cảm giác chúng gợi ra
Thay vì lướt hàng trăm phông, bạn nên chọn nhóm trước. Mỗi nhóm có một vùng cảm giác khá ổn định mà người xem cảm nhận được dù không biết tên gọi kỹ thuật. Bảng dưới là điểm khởi đầu, không phải luật cứng.
| Nhóm phông | Cảm giác thường gợi ra | Hay hợp với | Rủi ro cần để ý |
|---|---|---|---|
| Có chân (serif): nét chữ có phần chân nhỏ ở đầu và cuối nét | Cổ điển, trang trọng, có chiều sâu, gần với sách và báo in | Nhạc trữ tình, cổ điển, nhạc kịch, bút danh trên bìa sách | Chân mảnh dễ mất khi in nhỏ hoặc in lên vải; dấu tiếng Việt dễ chạm chân chữ dòng trên |
| Không chân (sans-serif): nét đều, gọn | Hiện đại, sạch, trung tính, dễ đọc trên màn hình | Nhạc điện tử, pop, người làm nội dung, MC | Dễ giống hàng nghìn tên khác; cần chỉnh khoảng cách hoặc một chi tiết riêng mới có bản sắc |
| Viết tay, thư pháp, nét cọ | Gần gũi, cá nhân, mềm, có cảm xúc | Ca sĩ acoustic, người viết, nghệ sĩ thủ công | Khó đọc khi thu nhỏ; chữ hoa viết tay hay bị đọc nhầm; dấu dễ lạc chỗ |
| Chữ khối dày, chữ trang trí (display) | Mạnh, ồn, nổi bật từ xa | Rock, rap, nhạc lễ hội, tên ban nhạc | Mệt mắt khi tên dài; nhiều phông trang trí không có đủ ký tự tiếng Việt |
| Đơn cách, chữ kỹ thuật | Lạnh, máy móc, thử nghiệm | Nhạc điện tử thể nghiệm, nghệ sĩ thị giác | Chiếm nhiều chiều ngang; dễ trông như chữ mặc định của máy |
| Chữ vẽ riêng từ đầu | Độc nhất, không ai trùng | Nghệ sĩ đã có lộ trình dài, cần đăng ký bảo hộ | Tốn thời gian; phải tự vẽ đủ các chữ có dấu nếu sau này cần thêm chữ |
Cách dùng bảng: viết ra ba tính từ bạn muốn người xem cảm thấy khi thấy tên mình, rồi chọn nhóm khớp nhiều nhất. Nếu ba tính từ rơi vào hai nhóm khác nhau, cách hay gặp là lấy một nhóm làm chính và mượn một chi tiết nhỏ của nhóm kia, chẳng hạn chữ không chân nhưng có một nét kéo dài viết tay ở chữ cái cuối.
Dấu tiếng Việt: điều kiện loại đầu tiên
Phông đẹp đến đâu mà hiển thị sai dấu thì cũng phải loại. Lỗi hay gặp nhất là phông vẽ cho bảng chữ cái Latin cơ bản, khi gõ tên có dấu thì máy lấy chữ có dấu từ một phông khác thay vào, thành ra chữ "Ngọc" có chữ "ọ" đậm hơn, to hơn hoặc lệch dòng so với các chữ còn lại. Lỗi thứ hai là phông có đủ ký tự nhưng dấu đặt quá sát, chồng lên nhau ở các chữ mang hai dấu như ở, ữ, ặ, ỗ; khi in nhỏ, hai dấu dính thành một vệt và người đọc đoán sai thanh.
Chữ hoa có dấu là phép thử khó nhất. Viết hoa toàn bộ "NGUYỄN" hay "PHƯỢNG" đòi hỏi khoảng trống phía trên chữ đủ cao để đặt dấu; nhiều phông trang trí cắt mất dấu hoặc ép dấu đè vào dòng chữ phía trên. Nếu logo chữ của bạn có hai dòng xếp chồng, hãy thử ngay dạng đó vì dấu của dòng dưới rất dễ chạm chân của dòng trên.
Ngay cả khi nghệ danh của bạn không dấu, bạn vẫn nên thử phông với tên đầy đủ có dấu, tên chương trình, tên album tiếng Việt. Logo chữ hiếm khi đứng một mình: trên bìa đĩa nó nằm cạnh tên sản phẩm, trên áp phích nó nằm cạnh tên show. Một bộ chữ đồng bộ cho cả hệ thống giúp mọi thứ trông cùng một nhà. Chuỗi thử gọn mà phủ được phần lớn trường hợp khó: tên của bạn, cộng thêm một câu có đủ ư, ơ, đ và năm thanh ở cả chữ thường lẫn chữ hoa.
Phép thử năm cỡ trước khi chốt
Logo chữ sống ở rất nhiều kích thước, từ ô ảnh nhỏ bằng đầu ngón tay đến tấm phông sân khấu rộng vài mét. Một phương án chỉ đẹp ở một cỡ là phương án chưa xong. Hãy làm theo thứ tự sau với hai ba phương án còn lại sau vòng lọc dấu:
- Cỡ ô nhỏ: thu logo về chiều ngang chừng một đốt ngón tay trên màn hình điện thoại, đúng kích thước nó sẽ hiện ở danh sách bài hát hay góc ảnh. Nếu phải nheo mắt mới đọc được, phương án đó yếu.
- Cỡ màn hình điện thoại: đặt logo lên một ảnh bìa mẫu có nền ảnh thật (ảnh sân khấu, ảnh ngoài trời), không phải nền trắng. Chữ mảnh trên nền ảnh nhiều chi tiết thường biến mất.
- Cỡ in trên vải: in thử một màu lên áo hoặc túi vải. Nét quá mảnh, khoảng hở quá hẹp giữa các chữ sẽ bị mực lấp, nhất là với in lụa.
- Cỡ nhìn từ xa: chiếu logo lên màn hình lớn hoặc dán bản in khổ lớn lên tường rồi đứng cách vài chục bước. Đây là cách khán giả hàng sau nhìn thấy phông nền.
- Phép thử nheo mắt và đảo màu: nheo mắt nhìn cả năm bản trên; logo tốt vẫn giữ được hình dáng chung. Sau đó đảo sang chữ trắng trên nền đen và một màu duy nhất, vì rất nhiều chỗ chỉ in được một màu.
Ghi lại kết quả từng cỡ vào một bảng nhỏ (đạt, tạm, không đạt). Phương án nào có ô "không đạt" ở cỡ ô nhỏ hoặc cỡ in trên vải thì nên loại, vì đó là hai nơi logo xuất hiện nhiều nhất trong năm đầu.
Bộ phiên bản cần có thay vì một tệp duy nhất
Sai lầm phổ biến là chỉ có một tệp logo duy nhất, rồi mỗi nơi tự kéo giãn, cắt xén cho vừa. Một bộ tối thiểu nên gồm các phiên bản dưới đây, lưu ở dạng vector (để phóng to không vỡ) và dạng ảnh nền trong suốt:
- Bản ngang: tên nằm trên một dòng, dùng cho áp phích, phông nền, ảnh bìa trang cá nhân.
- Bản xếp hai dòng: cho chỗ vuông hoặc dọc như ảnh bìa đĩa, tem dán, bảng tên đứng.
- Bản rút gọn: chữ cái đầu hoặc một chữ đại diện, dùng cho chỗ quá nhỏ như ảnh đại diện, dấu chìm trên video. Bản này phải được đặt quy ước từ đầu, đừng để mỗi người cắt một kiểu.
- Bản một màu và bản đảo màu: đen trên trắng, trắng trên đen, cho in ấn giá rẻ, khắc, thêu.
- Vùng trống an toàn: khoảng cách tối thiểu quanh logo mà không vật gì được lấn vào, thường quy theo chiều cao của một chữ cái trong chính logo.
- Cỡ nhỏ nhất cho phép: ghi rõ dưới cỡ nào thì phải chuyển sang bản rút gọn.
- Màu chuẩn: ghi mã màu cho in và cho màn hình, kèm một màu phụ cho nền tối.
Bộ này không cần dày. Một trang hướng dẫn kèm thư mục tệp là đủ cho người làm ảnh bìa, xưởng in áo hay đơn vị dựng sân khấu tự dùng đúng mà không phải hỏi lại bạn từng lần.
Quyền dùng phông chữ ở mức nguyên lý
Phông chữ bạn tải về là một sản phẩm phần mềm đi kèm giấy phép, và giấy phép quyết định bạn được làm gì với nó. Nhiều giấy phép tách theo cách dùng: dùng trên máy tính để làm ấn phẩm in, nhúng vào trang web, nhúng vào ứng dụng, dùng trong video và truyền hình, dùng làm logo hoặc nhãn hiệu, dùng trên hàng hoá bán ra. Một phông được phép in tờ rơi chưa chắc được phép làm logo đem đi đăng ký bảo hộ. Vì vậy, câu cần hỏi không phải "phông này có miễn phí không" mà là "giấy phép của phông này cho phép dùng làm logo của một người làm nghề có thu nhập không".
Chữ "miễn phí" trên các trang tải phông có ít nhất hai nghĩa rất khác nhau. Nghĩa thứ nhất là miễn phí cho dùng cá nhân, không thương mại: bạn được tải về dùng thử, nhưng dùng cho áo bán ra hay bìa đĩa phát hành là vượt phạm vi. Nghĩa thứ hai là phông phát hành theo giấy phép mở, ví dụ giấy phép SIL Open Font License, thường cho phép dùng cả cho mục đích thương mại, kể cả trong logo, với một số điều kiện như không bán lại chính tệp phông. Muốn biết thuộc loại nào, bạn đọc tệp giấy phép đi kèm hoặc trang của người làm phông, không dựa vào mô tả của trang trung gian.
Mức bảo hộ đối với hình dáng mặt chữ khác nhau giữa các nước; có nơi bảo hộ tệp phông như phần mềm mà không bảo hộ hình dáng chữ, có nơi rộng hơn. Đây là vùng luật phức tạp, nên khi logo chữ chuẩn bị đem đi đăng ký nhãn hiệu hoặc in hàng loạt, bạn nên hỏi người có chuyên môn và đối chiếu văn bản hiện hành. Việc bạn làm được ngay là lưu hồ sơ: tệp giấy phép, hoá đơn nếu có mua, ảnh chụp trang tải về kèm ngày. Mấy năm sau, khi có người hỏi, bạn có thứ để đưa ra.
Ai sở hữu logo chữ khi bạn nhờ người khác làm
Nếu bạn tự làm từ một phông có giấy phép rõ ràng, chuyện sở hữu khá đơn giản. Phức tạp hơn là khi nhờ bạn bè, thuê người làm tự do, hoặc công ty quản lý giao cho đội thiết kế nội bộ. Trong các trường hợp đó, người vẽ thường là tác giả của phần hình vẽ, và việc bạn được dùng tới đâu phụ thuộc vào thoả thuận giữa hai bên. Thoả thuận miệng giữa bạn bè là nguồn tranh chấp kinh điển khi một bên nổi tiếng lên.
Bạn nên có văn bản ghi ít nhất ba điều: phạm vi bạn được dùng (mọi mục đích, mọi lãnh thổ, không thời hạn hay có giới hạn); quyền chỉnh sửa logo về sau; và việc bàn giao tệp gốc dạng vector cùng tên phông, giấy phép phông đã dùng. Nếu logo do công ty quản lý làm, hãy đặt câu hỏi ngay khi ký hợp đồng: khi hợp đồng kết thúc, bạn có được tiếp tục dùng logo chữ của chính nghệ danh mình hay không. Chuyện nghệ danh thuộc về ai khi rời công ty là một chủ đề pháp lý riêng; ở đây chỉ cần nhớ logo chữ là một tài sản đi kèm, nên được ghi vào cùng điều khoản.
Khi muốn đăng ký nghệ danh làm nhãn hiệu, bạn sẽ gặp lựa chọn nộp dạng chữ thường hay dạng có trình bày. Mỗi dạng bảo hộ một thứ khác nhau; bạn nên tìm hiểu kỹ ở nguồn chuyên về nhãn hiệu hoặc hỏi người đại diện sở hữu công nghiệp trước khi quyết.
Hai tình huống giả định
Tình huống một. Một DJ có nghệ danh giả định là "Mây Xám" chọn một phông chữ khối dày rất nổi bật cho áp phích lễ hội. Ở cỡ lớn, logo đẹp. Khi phát hành bản nhạc đầu tay, tên trên danh sách bài hát của ứng dụng nghe nhạc thu nhỏ thành một vệt đen, chữ "â" và "á" không phân biệt được. Cách sửa: giữ bản lớn cho sân khấu, làm thêm bản rút gọn hai chữ cái cho cỡ nhỏ, và quy định cỡ nhỏ nhất của bản đầy đủ. Không cần làm lại từ đầu, chỉ cần bổ sung phiên bản.
Tình huống hai. Một ca sĩ giả định tên "Lam Khuê" dùng một phông viết tay tải miễn phí để làm logo, in lên năm trăm áo bán trong buổi ra mắt. Sau đó mới đọc giấy phép và thấy dòng "chỉ dùng cá nhân". Cách xử lý hợp lý: liên hệ người làm phông để hỏi mua giấy phép thương mại; nếu không được, chuyển sang một phông có giấy phép mở cùng nhóm, hoặc nhờ vẽ tay lại từ đầu dựa trên tinh thần cũ, rồi thay dần trên các ấn phẩm mới. Bài học: đọc giấy phép trước khi in, không phải sau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng chính chữ ký tay của mình làm logo chữ nghệ danh không?
Không nên dùng nguyên văn chữ ký bạn ký giấy tờ, vì logo sẽ xuất hiện công khai ở khắp nơi và ai cũng có thể sao chép. Nếu thích nét viết tay, hãy viết một phiên bản riêng cho logo, khác rõ với chữ ký trên hợp đồng, căn cước và giấy tờ ngân hàng, rồi số hoá phiên bản đó.
Logo chữ có cần khác hẳn phông chữ dùng trong ảnh bìa và bài đăng không?
Không cần. Cách hay dùng là logo chữ có một chi tiết riêng, còn chữ phụ trong ảnh bìa, lịch diễn, tiêu đề bài đăng dùng một hai phông dễ đọc hợp với logo. Logo nổi lên nhờ khác biệt, chữ phụ nên lùi lại để không tranh chỗ.
Nghệ danh chỉ có một chữ thì làm logo chữ thế nào cho đỡ đơn điệu?
Tên một chữ cho phép bạn đặt cá tính vào chi tiết: một nét kéo dài, cách xử lý dấu, khoảng cách giữa các chữ cái hoặc một ký tự được vẽ riêng. Hãy giữ chi tiết ấy đủ to để còn nhận ra khi thu nhỏ, và làm sẵn bản rút gọn bằng chữ cái đầu.
Có nên đổi logo chữ mỗi khi ra album mới không?
Bìa từng sản phẩm có thể dùng chữ riêng theo tinh thần sản phẩm đó, nhưng logo chữ nghệ danh nên giữ ổn định nhiều năm để người xem kịp nhớ. Nếu muốn làm mới, hãy chỉnh nhẹ trên nền cũ thay vì thay hẳn, và cập nhật đồng loạt ở mọi nơi trong cùng một đợt.
Dùng phông chữ có sẵn trong phần mềm văn phòng làm logo có được không?
Phông đi kèm hệ điều hành hay phần mềm có giấy phép riêng của nhà cung cấp; nhiều giấy phép cho dùng trong văn bản nhưng có giới hạn với logo, hàng hoá hoặc nhúng ra ngoài. Bạn cần đọc điều khoản của chính phông đó, và nên tránh dùng làm logo nếu không chắc.
Có cần đăng ký nhãn hiệu cho logo chữ ngay khi mới có không?
Thường không phải việc đầu tiên. Khi nghệ danh bắt đầu có thu nhập ổn định, có sản phẩm hay hàng lưu niệm bán ra, việc đăng ký mới đáng cân nhắc. Lúc đó bạn nên hỏi người đại diện sở hữu công nghiệp nên nộp dạng chữ thường hay dạng có trình bày.
