Nghệ danh có thể đăng ký làm nhãn hiệu tại Cục Sở hữu trí tuệ nếu đáp ứng điều kiện chung của nhãn hiệu: có khả năng phân biệt, không thuộc nhóm dấu hiệu bị cấm, và không trùng hoặc gây nhầm lẫn với nhãn hiệu của người khác đã nộp trước cho sản phẩm, dịch vụ cùng loại hoặc tương tự. Khi được cấp văn bằng, bạn có quyền độc quyền dùng nghệ danh cho đúng những nhóm sản phẩm, dịch vụ đã đăng ký, trong lãnh thổ Việt Nam.
Điều cần nhớ là nhãn hiệu không bảo vệ "cái tên" nói chung, mà bảo vệ cái tên gắn với hàng hoá, dịch vụ cụ thể. Đăng ký nghệ danh cho dịch vụ biểu diễn không ngăn được người khác đặt tên trùng cho nước mắm, trừ khi tên của bạn đã nổi tiếng tới mức được công nhận là nhãn hiệu nổi tiếng, và việc chứng minh điều đó rất khó.
Bài này giải thích ở mức nguyên lý cho người làm nghề sáng tạo. Phần kỹ thuật chi tiết về phân nhóm, mẫu đơn, lệ phí thay đổi theo thời kỳ; khi nộp thật, nên làm qua tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp hoặc luật sư, và đối chiếu quy định hiện hành.
Khi nào đáng để đăng ký
Không phải ai vừa chọn nghệ danh cũng cần đăng ký ngay. Nhãn hiệu là một khoản đầu tư: tốn chi phí, tốn thời gian chờ, và phải được dùng thật thì mới giữ được lâu. Có ba dấu hiệu cho thấy đã tới lúc nên làm. Thứ nhất, nghệ danh bắt đầu tạo ra thu nhập đều: show, hợp đồng quảng cáo, doanh thu từ nền tảng. Thứ hai, bạn định mở rộng sang sản phẩm mang tên mình: đồ lưu niệm, quần áo, khoá học, sách. Thứ ba, đã có dấu hiệu người khác dùng tên bạn để bán hàng, mở trang, tổ chức sự kiện.
Ngược lại, nếu bạn còn đang thử nghiệm, chưa chắc sẽ giữ tên lâu dài, việc đăng ký có thể chờ. Nhưng chờ có giá của nó: Việt Nam áp dụng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên, ai nộp đơn hợp lệ trước cho cùng loại sản phẩm, dịch vụ thì được xét trước. Một người chú ý tới bạn sớm hơn bạn chú ý tới chính mình có thể nộp trước. Vì thế, ngay cả khi chưa nộp, bạn nên tra cứu định kỳ để biết tên của mình có đang bị ai nhắm tới không.
Một cách cân bằng là đăng ký sớm cho một hai nhóm dịch vụ cốt lõi, rồi mở rộng khi kế hoạch kinh doanh rõ hơn.
Điều kiện để nghệ danh được bảo hộ
Có khả năng phân biệt. Nghệ danh là chữ tự đặt, không mô tả trực tiếp dịch vụ, thường đạt điều kiện này. Tên quá chung, như một từ chỉ thể loại nhạc hay chỉ chất lượng, dễ bị từ chối vì không phân biệt được của ai.
Không thuộc nhóm dấu hiệu không được bảo hộ. Luật Sở hữu trí tuệ liệt kê những dấu hiệu không được bảo hộ làm nhãn hiệu, trong đó có dấu hiệu trùng hoặc tương tự với tên thật, biệt hiệu, bút danh, hình ảnh của lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân của Việt Nam và nước ngoài; quốc kỳ, quốc huy; tên cơ quan nhà nước; dấu hiệu gây hiểu sai lệch về nguồn gốc, tính chất. Nghệ danh mượn tên danh nhân, dù chỉ để tỏ lòng ngưỡng mộ, sẽ gặp trở ngại ở đây.
Không xung đột với quyền đã có của người khác. Đơn của bạn sẽ bị đối chiếu với nhãn hiệu đã đăng ký hoặc đã nộp trước cho dịch vụ trùng hoặc tương tự. Ngoài ra, việc đăng ký tên gắn với danh tính một người khác mà không được đồng ý có nguy cơ bị phản đối hoặc bị huỷ về sau.
Có thể thể hiện được. Phổ biến nhất là nhãn hiệu chữ (chỉ nghệ danh) hoặc nhãn hiệu kết hợp chữ và hình (nghệ danh cách điệu cùng biểu trưng). Sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 còn mở ra khả năng bảo hộ âm thanh làm nhãn hiệu, nhưng với nghệ danh, chữ vẫn là lựa chọn chính.
Chọn nhóm sản phẩm, dịch vụ: nghĩ theo việc bạn thật sự làm
Nhãn hiệu được phân theo Bảng phân loại quốc tế Nice. Mỗi nhóm thêm là thêm chi phí, nên chọn theo hoạt động thật và kế hoạch gần. Bảng dưới gợi ý các loại hoạt động hay gặp ở người làm nghề sáng tạo; số nhóm chỉ nêu ở những chỗ phổ biến, phần còn lại cần tra theo bảng phân loại bản hiện hành.
| Hoạt động | Nhóm thường xem xét | Ghi chú |
|---|---|---|
| Biểu diễn ca nhạc, sân khấu, dẫn chương trình, tổ chức sự kiện giải trí | Nhóm 41 (giáo dục, đào tạo, giải trí, hoạt động văn hoá) | Nhóm cốt lõi của hầu hết nghệ sĩ biểu diễn |
| Bản ghi âm, video, tệp nhạc tải về | Nhóm 9 | Quan trọng với người phát hành nhạc, sản phẩm số |
| Quần áo, mũ in nghệ danh bán cho người hâm mộ | Nhóm 25 | Chỉ cần khi bạn bán hàng thật hoặc có kế hoạch rõ |
| Sách, ấn phẩm, đồ văn phòng phẩm | Tra theo bảng hiện hành | Phù hợp với người viết dùng bút danh có kế hoạch phát hành ấn phẩm riêng |
| Khoá học trực tuyến, lớp dạy hát, dạy diễn | Thường nằm trong nhóm 41 | Kiểm cách mô tả dịch vụ cho đúng |
| Quảng cáo, dịch vụ cho nhãn hàng | Tra theo bảng hiện hành | Cân nhắc kỹ, không phải ai cũng cần |
Mô tả dịch vụ trong đơn nên cụ thể vừa đủ. Mô tả quá rộng dễ bị yêu cầu sửa, quá hẹp thì phạm vi bảo hộ mỏng. Đây là chỗ người có kinh nghiệm làm đơn giúp được nhiều nhất.
Ai nên đứng tên: bạn, công ty của bạn hay công ty quản lý
Câu hỏi này quan trọng hơn nhiều người nghĩ, vì người đứng tên là chủ sở hữu. Nghệ danh gắn với con người bạn, nhưng nhãn hiệu thì là tài sản, có thể chuyển nhượng, có thể nằm trong tay người khác.
Nếu bạn hoạt động độc lập, đứng tên cá nhân là cách đơn giản và giữ quyền chắc nhất. Khi sau này lập công ty, bạn có thể chuyển nhượng hoặc cấp phép cho công ty dùng, tuỳ chiến lược. Nếu bạn đã có công ty riêng do mình nắm quyền, công ty đứng tên giúp tách tài sản kinh doanh khỏi tài sản cá nhân; đổi lại, bạn phải để ý quyền kiểm soát công ty, nhất là khi có người cùng góp vốn.
Trường hợp công ty quản lý đề nghị đứng tên nghệ danh của bạn là trường hợp cần thận trọng nhất. Công ty có lý do chính đáng: họ đầu tư tiền quảng bá, muốn bảo vệ khoản đầu tư. Nhưng khi hợp đồng kết thúc, nhãn hiệu vẫn thuộc công ty, và bạn có thể không được dùng tên của chính mình cho các dịch vụ đã đăng ký. Bài riêng trong danh mục này bàn kỹ chuyện ai giữ nghệ danh khi hết hợp đồng quản lý. Phương án dung hoà hay gặp: nghệ sĩ đứng tên, cấp phép cho công ty dùng trong thời hạn hợp đồng.
Trình tự đăng ký ở mức nguyên lý
Các bước dưới mô tả khung chung của thủ tục đăng ký nhãn hiệu tại Việt Nam. Thời gian, biểu mẫu, phí cụ thể cần tra trên trang thông tin chính thức của Cục Sở hữu trí tuệ ở thời điểm nộp.
- Tra cứu sơ bộ trên cơ sở dữ liệu nhãn hiệu công khai, tìm cả cách viết có dấu, không dấu, viết liền, viết tách và các biến thể gần âm.
- Chuẩn bị mẫu nhãn hiệu: chỉ chữ hay chữ kèm hình; thống nhất cách viết sẽ dùng lâu dài.
- Lập danh mục sản phẩm, dịch vụ theo bảng phân loại, mô tả bằng thuật ngữ được chấp nhận.
- Nộp đơn trực tuyến hoặc bản giấy, tự nộp hoặc qua tổ chức đại diện. Ngày nộp đơn là mốc xác định ai nộp trước.
- Thẩm định hình thức, công bố đơn, thẩm định nội dung. Sau khi đơn được công bố, người thứ ba có thể gửi ý kiến phản đối; cơ quan có thể yêu cầu bạn sửa, giải trình.
- Nhận văn bằng nếu đơn đáp ứng điều kiện. Văn bằng có hiệu lực mười năm tính từ ngày nộp đơn và gia hạn được nhiều lần, mỗi lần mười năm.
Muốn bảo hộ ở nước khác, bạn có thể nộp qua hệ thống đăng ký quốc tế Madrid hoặc nộp trực tiếp từng nước. Nghệ sĩ có kế hoạch biểu diễn, phát hành ở nước ngoài nên tính sớm vì nguyên tắc nộp trước cũng áp dụng ở nhiều nơi.
Những lỗi hay gặp khi tự làm đơn cho nghệ danh
Thủ tục nộp đơn trực tuyến khá thuận tiện nên nhiều nghệ sĩ tự làm. Tự làm không sai, nhưng các lỗi dưới đây lặp lại khá đều và có thể khiến đơn bị từ chối hoặc phạm vi bảo hộ yếu đi.
- Tra cứu quá hẹp. Chỉ gõ đúng cách viết của mình mà không thử biến thể không dấu, viết liền, đổi một chữ cái, cách đọc gần âm. Cơ quan thẩm định xét cả khả năng gây nhầm lẫn, không chỉ trùng từng ký tự.
- Nộp mẫu nhãn chữ cách điệu khi chưa chốt thiết kế. Mẫu nhãn đã nộp không sửa tuỳ ý được; đổi biểu trưng sau vài tháng là phải tính nộp đơn mới. Nếu thiết kế còn thay đổi, nộp nhãn chỉ gồm chữ thường linh hoạt hơn.
- Liệt kê dịch vụ theo ngôn ngữ đời thường. Viết "đi hát đám cưới, hát phòng trà" thay vì dùng thuật ngữ trong bảng phân loại, dẫn tới bị yêu cầu sửa và kéo dài thời gian.
- Đứng tên người khác cho tiện. Nhờ người thân, bạn bè, quản lý đứng tên vì họ rảnh làm giấy tờ. Về pháp lý, người đứng tên là chủ, và đòi lại sau đó là cả một câu chuyện.
- Bỏ quên thư từ cơ quan. Trong quá trình thẩm định có thể có thông báo yêu cầu sửa đổi, giải trình với thời hạn trả lời. Đổi địa chỉ, đổi thư điện tử mà không cập nhật là đơn có thể bị coi như rút bỏ.
Nếu thu nhập từ nghệ danh đã đáng kể, chi phí thuê tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp thường nhỏ so với rủi ro mất tên.
Sau khi có văn bằng: giữ quyền thế nào
Văn bằng không phải điểm kết thúc. Một số việc phải làm để quyền không mỏng dần.
- Dùng thật, đúng như đã đăng ký. Nhãn hiệu không được sử dụng liên tục trong năm năm có thể bị người khác yêu cầu chấm dứt hiệu lực. Giữ chứng cứ sử dụng: hợp đồng show, vé, ấn phẩm có nghệ danh.
- Dùng thống nhất. Đăng ký một cách viết rồi dùng cách khác trên mọi ấn phẩm làm yếu chứng cứ. Nếu đổi cách viết lớn, cân nhắc nộp đơn mới.
- Theo dõi đơn của người khác. Đơn trùng hoặc gần giống của người khác chỉ có thể phản đối dễ dàng trong giai đoạn trước khi cấp.
- Cấp phép bằng văn bản. Cho nhãn hàng, công ty quản lý dùng nghệ danh trong sản phẩm hợp tác nên có hợp đồng li-xăng, ghi phạm vi, thời hạn, chất lượng.
- Gia hạn đúng hạn. Ghi lịch nhắc trước hạn vài tháng. Mất nhãn hiệu vì quên gia hạn là chuyện có thật và rất đáng tiếc.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ danh là tên thật có đăng ký nhãn hiệu được không?
Được, nếu tên ấy có khả năng phân biệt và không trùng nhãn hiệu đã nộp trước cho dịch vụ cùng loại. Tuy nhiên, họ tên rất phổ biến có thể khó phân biệt, và bạn không ngăn được người trùng tên dùng họ tên của chính họ một cách trung thực.
Bút danh của người viết có nên đăng ký nhãn hiệu?
Thường chưa cần nếu bạn chỉ viết và xuất bản qua nhà xuất bản. Khi bút danh trở thành thương hiệu cho khoá học, sản phẩm, chuỗi ấn phẩm riêng, việc đăng ký bắt đầu có ý nghĩa. Quyền đứng tên tác phẩm bằng bút danh vốn đã được quyền tác giả bảo vệ.
Nộp đơn rồi có được dùng ký hiệu ® không?
Ký hiệu ® thường được hiểu là nhãn hiệu đã được cấp văn bằng. Khi mới nộp đơn, dùng ký hiệu này có thể gây hiểu nhầm. Một số người dùng chữ TM để báo hiệu đang coi tên là nhãn hiệu; hãy hỏi người làm đơn về cách dùng phù hợp.
Nghệ danh tiếng nước ngoài có khó đăng ký hơn không?
Không khó hơn về nguyên tắc, nhưng dễ trùng hơn vì kho từ tiếng Anh đã có rất nhiều nhãn hiệu. Từ thông dụng có nghĩa mô tả cũng dễ bị đánh giá thiếu khả năng phân biệt. Tra cứu kỹ trước khi chốt tên tiết kiệm nhiều công sức.
Một người có thể đăng ký nhiều nghệ danh không?
Có thể, mỗi nghệ danh là một nhãn hiệu riêng với đơn riêng. Nhưng cần sử dụng thật từng cái, nếu không nhãn hiệu bỏ không có thể bị yêu cầu chấm dứt hiệu lực. Đăng ký tràn lan để giữ chỗ vừa tốn kém vừa không bền.
Đăng ký nhãn hiệu có cấm người khác gọi tên mình trên báo, trên mạng không?
Không. Nhãn hiệu ngăn việc dùng tên như một dấu hiệu thương mại cho sản phẩm, dịch vụ. Báo chí đưa tin, người hâm mộ nhắc tên, người khác bình luận về bạn không phải là dùng nhãn hiệu. Các vấn đề xúc phạm, bịa đặt thì xử lý theo đường khác.
