Trên một cuốn sách, bút danh không chỉ nằm ở bìa trước. Nó xuất hiện ở ít nhất sáu chỗ: bìa trước, gáy sách, bìa sau hoặc tay gấp, trang tên sách bên trong, trang thông tin xuất bản, và thông tin của bản điện tử, sách nói. Mỗi chỗ có yêu cầu trình bày riêng, và chỉ cần một chỗ ghi khác là người đọc, nhà sách hay thư viện có thể xếp sách của bạn sai tác giả.
Bài này đi qua từng vị trí, giải thích cách các nhà xuất bản thường đặt tên tác giả và cỡ chữ so với tựa sách, cách ghi đồng tác giả, người dịch, người minh hoạ, và những chỗ hay để lộ tên thật nếu bạn muốn giữ kín. Phần pháp lý chỉ ở mức nguyên lý; bạn cần đối chiếu văn bản hiện hành và hợp đồng xuất bản của mình. Tên ví dụ là ví dụ giả định.
Quyền đứng tên bằng bút danh ở mức nguyên lý
Pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam ghi nhận việc đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm là một quyền nhân thân của tác giả. Nghĩa là bạn có quyền chọn tên nào xuất hiện trên sách, và quyền này gắn với con người tác giả chứ không đem chuyển nhượng như quyền khai thác. Bên xuất bản không tự ý thay bút danh bằng tên thật, cũng không tự ý bỏ tên bạn khỏi sách.
Mặt khác, pháp luật về xuất bản quy định một số thông tin phải ghi trên xuất bản phẩm, trong đó có tên tác giả hoặc người chủ biên, người dịch nếu là sách dịch, cùng các thông tin của nhà xuất bản, đơn vị liên kết. Bút danh đáp ứng được yêu cầu ghi tên tác giả; còn danh tính thật của bạn được giữ trong hồ sơ hợp đồng với nhà xuất bản. Các quy định cụ thể có thể được sửa đổi, nên khi có câu hỏi về một trường hợp, bạn cần đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi biên tập viên, bộ phận pháp chế của nhà xuất bản.
Điều này có hệ quả trình bày quan trọng: bút danh trên bìa, trên trang tên sách và ở trang thông tin nên là một chuỗi giống hệt nhau. Nếu bìa ghi "Lam Phong" mà trang thông tin ghi "Lam Phong (bút danh của …)", bạn đã tự công bố tên thật mà có thể không để ý. Muốn giữ kín, hãy nói rõ với nhà xuất bản từ khi ký hợp đồng và kiểm lại ở khâu duyệt.
Sáu chỗ tên tác giả xuất hiện và điều cần kiểm
Bảng dưới liệt kê những vị trí tên tác giả thường xuất hiện trong một cuốn sách in phổ thông và bản điện tử đi kèm. Mỗi nhà xuất bản có quy trình riêng; dùng bảng này làm danh mục để hỏi và kiểm.
| Vị trí | Đặc điểm trình bày | Điều cần kiểm |
|---|---|---|
| Bìa trước | Nơi tên được nhìn thấy nhiều nhất; cỡ chữ so với tựa sách nói lên ai là điểm bán chính | Đúng dạng chuẩn, đúng dấu, thứ bậc so với tựa sách |
| Gáy sách | Chỗ hẹp nhất, chỉ đủ một dòng; là thứ người ta thấy khi sách nằm trên giá | Tên đọc được, không bị cắt; dạng rút gọn nếu tên quá dài |
| Bìa sau, tay gấp | Thường có đoạn giới thiệu tác giả, đôi khi có ảnh | Đoạn giới thiệu có lộ tên thật, quê quán, nơi làm việc không |
| Trang tên sách bên trong | Lặp lại tên tác giả và tựa sách trên trang giấy trắng | Khớp từng ký tự với bìa trước |
| Trang thông tin xuất bản | Ghi các thông tin theo quy định, thông tin bản quyền | Không ghi tên thật kèm bút danh nếu bạn muốn giữ kín |
| Bản điện tử, sách nói, dữ liệu nhà sách | Tên được gõ vào hệ thống, có khi bởi người khác | Tên gõ đúng dấu, khớp bản in, không bị tách thành hai tác giả |
Dòng cuối thường bị quên nhất. Một bút danh gõ thiếu dấu trong dữ liệu của một nhà sách trực tuyến có thể khiến sách của bạn hiện như của một tác giả khác, và người tìm theo tên không thấy hết các cuốn của bạn.
Cỡ chữ tên tác giả so với tựa sách
Trong thiết kế bìa sách, có một quy ước không thành văn khá phổ biến: tác giả mới thì tựa sách lớn hơn tên tác giả, vì người mua chưa biết bạn và chọn sách theo tựa, đề tài, hình ảnh. Khi tác giả đã có lượng độc giả riêng, tên tác giả lớn dần, có khi lớn hơn cả tựa sách, vì lúc đó tên chính là lý do người ta cầm cuốn sách lên. Bạn có thể quan sát điều này trên giá sách của bất kỳ hiệu sách nào.
Với người mới dùng bút danh, điều đó có nghĩa là đừng quá đòi tên phải thật to. Quan trọng hơn là tên đọc được rõ ở khoảng cách một sải tay, ở cỡ ảnh thu nhỏ trên trang bán sách, và nhất quán từ cuốn đầu tiên đến những cuốn sau. Nếu bạn định viết một loạt sách, nên trao đổi với nhà xuất bản để vị trí và kiểu chữ tên tác giả giữ ổn định qua các cuốn; độc giả nhận ra loạt sách nhờ những chi tiết lặp lại đó.
Kiểu chữ cho tên tác giả thường do người thiết kế bìa chọn theo tinh thần từng cuốn. Bạn không nhất thiết phải dùng logo chữ như nghệ sĩ âm nhạc; nhưng nếu đã viết dưới bút danh trên nhiều nền tảng, một kiểu chữ tên tác giả ổn định qua các cuốn có thể giúp độc giả nhận ra bạn. Đây là điều có thể đề nghị, không phải điều có thể đòi hỏi, và thường được bàn trong khâu thiết kế bìa.
Gáy sách: chỗ nhỏ nhất nhưng hay bị bỏ qua
Gáy sách là thứ duy nhất người ta thấy khi sách nằm trên giá theo kiểu xếp đứng, ở nhà, ở thư viện hay ở hiệu sách. Gáy hẹp, đặc biệt với sách mỏng, nên tên tác giả phải ngắn và rõ. Bút danh ba bốn chữ có dấu, viết trên gáy một cuốn sách hơn trăm trang, có thể phải thu rất nhỏ hoặc xuống dòng; khi duyệt, hãy nhìn bản dàn gáy ở kích thước thật.
Hướng chữ trên gáy cũng khác nhau giữa các nước và các nhà xuất bản: có nơi chữ chạy từ trên xuống, có nơi từ dưới lên. Đó là chuyện quy ước của nhà xuất bản, không phải chuyện bạn quyết; nhưng nếu sách của bạn có nhiều tập, nên đề nghị giữ cùng một hướng và cùng vị trí tên để các tập đứng cạnh nhau trên giá trông thẳng hàng.
Với sách quá mỏng, gáy có thể không đủ chỗ cho tên. Trong trường hợp đó, hỏi nhà xuất bản xem có in tên không, hay chỉ in tựa. Nếu chỉ in tựa, tên của bạn chỉ còn ở bìa trước và bên trong, và điều đó càng làm cho việc dữ liệu nhà sách ghi đúng tên trở nên quan trọng.
Đồng tác giả, người dịch, người minh hoạ: ghi thế nào cho rõ
Khi một cuốn sách có nhiều người cùng làm, cách ghi tên trên bìa cần được thống nhất trước. Một số điểm cần bàn:
- Thứ tự đồng tác giả: theo mức đóng góp, theo bảng chữ cái hay theo thoả thuận; thứ tự này nên giống nhau ở bìa, trang tên sách và dữ liệu nhà sách.
- Chữ nối: dùng "và", dấu phẩy hay gạch nối; một bút danh chung của nhiều người thì ghi như một tác giả duy nhất.
- Người dịch: theo thông lệ phổ biến, tên người dịch ghi kèm chữ "dịch" hoặc "người dịch", thường nhỏ hơn tên tác giả gốc. Người dịch dùng bút danh cũng áp dụng cùng nguyên tắc nhất quán.
- Người minh hoạ: với sách tranh, sách thiếu nhi, tên người vẽ có thể đứng ngang với người viết; nên thoả thuận vị trí và cỡ chữ từ khi ký hợp đồng.
- Người biên soạn, chủ biên: ghi rõ vai trò, tránh để người đọc hiểu nhầm là tác giả.
- Lời giới thiệu của người nổi tiếng: nếu bìa ghi "lời giới thiệu của…", tên đó nhỏ hơn tên tác giả; tránh bố cục khiến người mua tưởng người giới thiệu là tác giả.
Mọi thoả thuận về cách ghi tên nên được viết vào hợp đồng xuất bản hoặc phụ lục. Khi có hai ba người cùng tên trên bìa, chuyện tên ai to hơn, đứng trước hay sau dễ trở thành điều làm mất lòng nhau nếu chỉ hứa miệng.
Những chỗ hay để lộ tên thật
Nếu bạn dùng bút danh để giữ kín danh tính, cuốn sách là nơi có nhiều chỗ rò rỉ hơn bạn nghĩ. Đoạn giới thiệu tác giả trên bìa sau hoặc tay gấp hay có chi tiết như năm sinh, quê, nghề nghiệp, nơi công tác; ghép các chi tiết này với nhau, người quen có thể đoán ra bạn. Nên tự viết đoạn giới thiệu, chỉ đưa những chi tiết bạn chấp nhận công khai.
Ảnh tác giả là chỗ lộ rõ nhất. Nếu muốn giữ kín, đề nghị không in ảnh, hoặc dùng ảnh không thấy mặt. Lời cảm ơn ở đầu hoặc cuối sách cũng là chỗ nguy hiểm: cảm ơn "bố mẹ ở một xã cụ thể" hay "đồng nghiệp ở một cơ quan cụ thể" có thể đủ để nhận ra bạn.
Thông tin bản quyền trên trang thông tin xuất bản đôi khi ghi tên chủ sở hữu quyền bằng tên thật. Hỏi nhà xuất bản cách ghi để vừa đúng quy định vừa không công khai danh tính, chẳng hạn ghi theo bút danh hoặc theo tên tổ chức đại diện nếu có. Cuối cùng, thông tin trong hệ thống nhà sách và dữ liệu thư viện thường lấy từ hồ sơ của nhà xuất bản; nếu hồ sơ ghi tên thật, tên thật có thể đi ra ngoài qua đường này. Chuyện giữ kín danh tính rộng hơn chuyện trình bày; ở đây chỉ nhắc những chỗ trên cuốn sách cần kiểm.
Duyệt bản in thử: danh mục cho người viết
Khi nhận bản in thử bìa và ruột, người viết thường tập trung soát lỗi chính tả trong nội dung mà quên kiểm tên mình. Danh mục ngắn sau giúp không bỏ sót:
- Đọc tên trên bìa trước chậm từng ký tự, đặc biệt chữ có dấu chồng như ở, ữ, ặ.
- Kiểm gáy sách ở kích thước thật: tên có bị cắt hay thu quá nhỏ không.
- Đọc toàn bộ đoạn giới thiệu tác giả và lời cảm ơn với câu hỏi: có chi tiết nào làm lộ danh tính không.
- So tên ở trang tên sách và trang thông tin với bìa trước.
- Kiểm thứ tự và cách ghi đồng tác giả, người dịch, người minh hoạ theo đúng thoả thuận.
- Hỏi nhà xuất bản tên tác giả sẽ được khai trong dữ liệu gửi các nhà sách, bản điện tử, sách nói như thế nào; đề nghị gửi đúng dạng chuẩn có dấu.
- Trả lời duyệt bằng văn bản, ghi rõ chỗ cần sửa, giữ bản duyệt cuối cùng.
Sau khi sách phát hành, tìm tên mình trên vài nhà sách trực tuyến để xem dữ liệu có đúng không. Lỗi dữ liệu sửa sớm thì dễ, để lâu nó sẽ được sao chép sang những nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Có được dùng bút danh khác nhau cho các cuốn sách khác nhau không?
Được, nhiều người viết dùng các bút danh khác nhau cho các thể loại khác nhau. Điều quan trọng là mỗi bút danh được trình bày nhất quán trên mọi cuốn của nó, và trong hợp đồng với nhà xuất bản ghi rõ bút danh nào dùng cho cuốn nào.
Bìa sách có bắt buộc in tên người dịch không?
Pháp luật xuất bản yêu cầu ghi tên người dịch trên xuất bản phẩm dịch, nhưng vị trí cụ thể, bìa hay trang tên sách, thường theo thông lệ và thoả thuận. Người dịch muốn tên mình có mặt trên bìa trước nên đề nghị điều này trong hợp đồng dịch.
Muốn đổi cách viết bút danh ở lần tái bản thì có được không?
Được, nhưng nên cân nhắc. Đổi cách viết ở lần tái bản làm dữ liệu nhà sách và thư viện có hai tên cho cùng một cuốn, người tìm có thể chỉ thấy một bản. Nếu đổi, hãy yêu cầu nhà xuất bản cập nhật dữ liệu và giữ ghi chú liên kết hai cách viết.
Bút danh có cần giống tên đã dùng trên mạng xã hội không?
Không bắt buộc, nhưng nếu bạn đã có độc giả trên mạng biết bạn bằng một tên, dùng cùng tên đó trên sách giúp họ tìm thấy cuốn sách. Nếu muốn tách hai mảng, hãy tách hẳn và nhất quán, đừng dùng một tên na ná dễ gây nhầm.
Ảnh bìa sách trên trang bán hàng có cần tên tác giả đọc được không?
Nên có. Người mua trên mạng thường thấy ảnh bìa ở cỡ nhỏ trong danh sách kết quả; nếu tên tác giả không đọc được ở cỡ đó, họ phải bấm vào mới biết sách của ai. Khi duyệt bìa, hãy xem cả bản thu nhỏ, không chỉ bản in.
Sách tự xuất bản thì ai chịu trách nhiệm trình bày tên tác giả?
Khi tự xuất bản, bạn chịu trách nhiệm phần lớn khâu trình bày, kể cả kiểm tên trên bìa và dữ liệu khai cho nơi phát hành. Nên lập một trang quy tắc ghi dạng tên chuẩn và dùng chung cho người thiết kế bìa, người dàn trang và mọi nơi bạn khai báo sách.
